Thấy gì từ vụ đòi trả 4 tỷ đồng tác quyền bài thơ “Gánh mẹ”?

Những ngày vừa qua, ca sĩ Lý Hải gây chú ý dư luận khi anh chính thức đăng đàn nói về việc anh đã nhận được thư triệu tập của tòa án vì “bị kiện đòi bồi thường 4 tỉ đồng kèm theo yêu cầu xin lỗi trên các báo và rất nhiều yêu cầu khác” từ ông Trương Minh Nhật, với lý do “Lý Hải Production sử dụng bài thơ “Gánh mẹ” của ông này trong phim mà không xin phép”.

Nếu công ty Lý Hải Production, đơn vị sản xuất phim, phải trả 4 tỷ đồng cho nhà thơ Trương Minh Nhật, người cho mình là tác giả bài thơ “Gánh mẹ”, thì đây là bài thơ được trả tác quyền cao nhất trong lịch sử văn học Việt Nam, và có thể cả thế giới. Đây mới chỉ là bản quyền từ một bài thơ ở trong một ca khúc trong phim, chứ chưa phải là tổng thể tác quyền bài thơ trên tất cả các sản phẩm có sử dụng nó.
Trước đây, bài thơ được trả tiền tác quyền gây sốc là “Màu tím hoa sim” của nhà thơ Hữu Loan với giá 100 triệu đồng vào năm 2004, tập thơ “Quà cho con” của tác giả Nguyễn Huy Hoàng được nhượng một phần quyền khai thác bản quyền với giá 500 triệu đồng năm 2016.

Vì sao 22 câu thơ trong bài “Gánh mẹ” lại được đòi tác quyền tới 4 tỷ đồng? Phía “nguyên đơn”cho rằng: “Doanh số của bộ phim “Lật mặt 4” là 120 tỷ đồng. Theo đó, con số 4 tỷ đồng mà luật sư của tôi đưa ra chưa đến 3% doanh số phim. Điều này là hoàn toàn hợp lý vì theo luật bản quyền, tác giả bài thơ được hưởng 30%”.

Luật sư Phan Vũ Tuấn - đại diện pháp luật của nhà thơ Trương Minh Nhật trong vụ kiện - cho biết: “Chủ sở hữu quyền tác giả có quyền đặt ra yêu cầu bồi thường thiệt hại đối với tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm quyền của mình. Điều này được quy định tại Khoản 4 Điều 202 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2009. Đây không phải yêu cầu quá đáng khi công sức sáng tạo của tác giả bị chiếm đoạt nhằm thu lợi ích kinh tế trong suốt một khoảng thời gian dài vừa qua”.

Mặc dù nguyên đơn và luật sư của mình đưa ra những văn bản liên quan đến bản quyền để bảo vệ cho con số 4 tỷ đồng nêu trên, nhưng thật khó khăn để thuyết phục mọi người, nhất là “bị đơn”. Doanh thu của một phim (chưa phải là lợi nhuận) bao gồm rất nhiều yếu tố, và phải chi trả cho cả một cỗ máy khổng lồ, trong đó ca khúc trong phim chỉ là một phần thì không thể là lớn được, còn đóng góp của tác giả lời thơ cho bài hát cũng chỉ là một phần. Mặc dù giá trị của nghệ thuật có thể được coi là vô giá, nhưng mọi tính toán thành tiền cũng phải dựa trên cơ sở thực tế, hợp lý, hợp lệ. Thông thường, chủ sở hữu bản quyền sẽ chứng minh thiệt hại của bản thân khi bản quyền của mình bị vi phạm. Đó là cơ sở để đòi được bồi thường.

Thật ra, mọi người sốc không chỉ vì con số khủng nêu trên, mà vì logic của sự việc. Từ tháng 10/2019, phần lời của ca khúc nổi tiếng “Gánh mẹ” đang có sự tranh chấp tác quyền giữa nhà thơ Trương Minh Nhật và nhạc sĩ Quách Beem. Ông Trương Minh Nhật nhận mình là tác giả bài thơ “Gánh mẹ” trong ca khúc “Gánh mẹ”, nhạc sĩ Quách Beem khẳng định chính anh sáng tác. TAND TP HCM đã thụ lý vụ tranh chấp bản quyền này tuy nhiên đến thời điểm này vẫn chưa phân xử và chưa có phán quyết cuối cùng.

Sự việc đang dính đến Quách Beem, vì sao lại lôi Lý Hải và công ty của anh vào? Như lý giải của Lý Hải thì công ty anh chỉ là bên thứ 3, anh đã thực hiện “đúng quy định của pháp luật”, ký hợp đồng với nhạc sĩ Quách Beem - người có giấy chứng nhận của Cục Bản quyền tác giả là “tác giả, chủ sở hữu ca khúc Gánh mẹ” để sử dụng ca khúc nói trên cho phim. Như vậy, nếu cứ sử dụng ca khúc “Gánh mẹ” của Quách Beem là bị ông Trương Minh Nhật kiện đòi tiền, thì danh sách các bị đơn sẽ không chỉ dừng ở công ty Lý Hải.

Ông Nhật chia sẻ: “Đúng là ngay từ đầu tôi chỉ yêu cầu gắn tên tôi lên ca khúc “Gánh mẹ”. Nhưng sự im lặng đáng sợ của Quách Beem và cả Lý Hải buộc tôi phải nhờ đến pháp luật giúp đỡ”.

Lý do kiện nói trên của nhà thơ Trương Minh Nhật sau cú sốc đòi 4 tỷ đồng tác quyền từ Lý Hải đã hé lộ ra phần nào bản chất của vấn đề. Đó dường như là cách ứng xử với nhau giữa những người liên quan. Một sự việc tưởng như đơn giản, rõ ràng, 2 x 2 = 4, nhưng nếu không được giải quyết rốt ráo, với tinh thần thiện chí, sai thì sửa, có lỗi thì xin lỗi sẽ dễ dàng biến thành một scandal lớn, làm bối rối cả các chuyên gia về bản quyền. Động thái của nhà thơ Trương Minh Nhật rõ ràng là muốn kéo cả Lý Hải vào, để đi đến tận cùng của sự việc với Quách Beem - một mũi tên trúng cả hai mục đích. Nếu các bên ngay từ đầu đã có cách ứng xử văn minh với nhau thì đã không phải làm khó lẫn nhau.

Gần đây mặc dù đã có nhiều nỗ lực giải quyết các tranh chấp, nhưng các vụ kiện bản quyền vẫn liên tục diễn ra, kết quả lại không đi đến đâu do sau đó các bên lại “làm hòa”, “thỏa thuận”. Chúng ta muốn có một nền văn học, nghệ thuật văn minh, phát triển, thì vấn đề bản quyền cũng phải được quan tâm đúng đắn, giải quyết triệt để nhằm bảo vệ sự sáng tạo cũng như loại bỏ các trường hợp “ăn cắp” bản quyền.

Ms Cà Rốt