Thủy điện nhỏ gây ra lũ hay góp phần cắt lũ

PGS.TS Vũ Thanh Ca, khoa Môi trường, Đại học Tài nguyên và Môi trường

Theo PGS.TS. Vũ Thanh Ca, khoa Môi trường, Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội cho biết, nghiên cứu hồ chứa thuỷ điện tại châu Âu cho thấy không có bất cứ thông tin nào nói rằng hồ thủy điện làm tăng lũ lụt. Việt Nam là quốc gia phát triển thủy điện rất ít và không có tên trên bản đồ thế giới về phát triển thủy điện.

Trên thế giới, Trung Quốc dẫn đầu về thuỷ điện, tiếp theo là Mỹ, Nhật, Thuỵ Điển, Na Uy. Đáng chú ý 99% năng lượng của Na Uy là từ thủy điện.

Cũng theo ông Vũ Thanh Ca, trong báo cáo của châu Âu, thủy điện có tác dụng giảm lũ tại những quốc gia, vùng có thuỷ điện. Các hồ thủy điện nhỏ dù ít hoặc không có khả năng chống lũ nhưng cũng không gây gia tăng lũ lụt.

Về ảnh hưởng của thủy điện trong việc phá rừng và liệu có là nguyên nhân gây lũ lụt không, ông Vũ Thanh Ca cho rằng, rừng chỉ có tác dụng với lũ nhỏ và lượng nước rừng giữ lại được không quá lớn, không thể nói thủy điện làm gia tăng lũ. Theo hiệp hội quốc tế các tổ chức nghiên cứu rừng, rừng có khả năng giảm lũ và điều tiết lũ nhưng rừng không có khả năng tác động tới lũ với dạng lũ cực đoan, lũ lịch sử như ở miền Trung hiện nay.

Đồng quan điểm với ông Vũ Thanh Ca, ông Nguyễn Tài Sơn, Chuyên gia trong lĩnh vực tư vấn, thiết kế xây dựng các công trình điện khẳng định, thủy điện là nguồn năng lượng tái tạo quý giá, sạch nhất trong các nguồn năng lượng.

Ông Nguyễn Tài Sơn, chuyên gia tư vấn, thiết kế công trình điện

Theo ông Nguyễn Tài Sơn, thực tế, rừng và thủy điện quan hệ với nhau, thủy điện cần rừng để giữ mực nước không cực đoan. Thủy điện nhỏ chủ yếu ở miền núi, đặc điểm địa hình dốc, lòng dẫn hẹp, sông hẹp mùa khô ít nước, mùa lũ nước cao, mỗi con sông có hành lang thoát lũ tự nhiên và thủy điện nhỏ khai thác chỗ đó nên hầu như mất rất ít rừng, bình quân 1,9 ha rừng cho 1KW điện.

Ông Nguyễn Tài Sơn nhấn mạnh, việc lên án thủy điện gây ra lũ ở miền Trung là không công bằng, thủy điện nhỏ có thể điều hòa những trận lũ nhỏ, cục bộ nhưng hầu như không có tác động với lũ xảy ra trên diện rộng, cực đoan như những trận mưa lũ xảy ra tại miền Trung vừa qua.

Ông Nguyễn Tài Sơn cho biết thêm, tại miền Trung, các hồ thủy điện cũng đã góp phần không nhỏ vào việc cắt lũ như hồ Quảng Trị 21%, Hương Điền cắt tới 45% đỉnh lũ, hồ Bình Điền 42,3%, Sông Bung 4 cắt 42,7%, Đăk Mi 4 cắt 74,7%, đặc biệt trận lũ ngày 29/10, hồ Sông Tranh 2 cắt tới hơn 50%...

Khi có lũ, thủy điện giữ bao nhiêu thì cắt đi bấy nhiêu, còn lại nhả lại ra sông, tức là chỉ thủy điện chỉ cắt đi lũ chứ không sinh ra. Bản chất lũ không phải do thủy điện mà quan trọng phải quản lý cho tốt, lơ là thì sẽ có hậu quả.

Về khả năng trữ nước cắt lũ, PGS Vũ Thanh Ca cho biết phần nước do thủy điện lưu giữ trong lòng hồ lớn hơn rất nhiều lượng nước có thể chứa trong phần rừng bị phá. Ông Ca nhấn mạnh: "Nếu mưa nhỏ hơn 200mm thì rừng có thể chứa được, nhưng với lũ cực đoan và lũ trên diện rộng do mưa lớn kéo dài thì rừng không còn khả năng giữ thêm nước".

TS Nguyễn Ngọc Chu, Viện Toán học

Trái với quan điểm trên, TS Nguyễn Ngọc Chu, Viện Toán học cho rằng thủy điện nhỏ không có khả năng điều tiết mà còn góp phần tăng thêm mức độ nghiêm trọng của lũ. Lưu lượng xả có thể không tăng so với dòng chảy tự nhiên, nhưng tốc độ chảy sẽ nhanh hơn khiến sức tàn phá của nước lũ lớn hơn.

Theo TS Nguyễn Ngọc Chu, việc xây dựng nhiều thủy điện nhỏ tiềm ẩn nguy cơ về khai thác rừng tự nhiên. Rừng tự nhiên sẽ có khả năng tiêu lũ khác so với rừng trồng. Diện tích rừng trồng có thể tăng lên nhưng chưa chắc đã giữ được nhiều nước bằng rừng tự nhiên.

Theo ông Đỗ Đức Quân, Phó cục trưởng Cục Điện lực và Năng lượng tái tạo, Bộ Công Thương, hiện các công trình thủy điện khi đưa vào xây dựng phải trải qua nhiều thủ tục liên quan đến Luật Xây dựng, Luật Điện lực, Luật Tài nguyên môi trường, Luật Thủy lợi...

Toàn cảnh tọa đàm "Thủy điện nhỏ và vấn đề lũ lụt" do Hội Truyền thông số Việt Nam tổ chức.

Ông Quân cho rằng, dư luận không đồng thuận với thủy điện vì lý do gây lũ là không chính xác, có thể do thông tin chưa đến với người dân đầy đủ nên cũng có những thông tin sai lệch. Bộ Công Thương đã dừng không bổ sung quy hoạch các dự án thủy điện nhỏ dưới 30 MW, các dự án ảnh hưởng đất rừng, đất lúa, môi trường từ nhiều năm nay. Tuy nhiên, liên quan vấn đề thủy điện, các địa phương cũng cần đánh giá lại, với tình hình cực đoan thời tiết như hiện nay, kế hoạch xây dựng để có kế hoạch phát triển về sau.

Theo Bộ Công Thương, từ khi có Luật Bảo vệ rừng 2006, doanh nghiệp khi xây dựng công trình, dự án thủy điện làm mất 1m2 rừng thì phải trồng bù lại 1m2. Từ 2016 đến nay, các dự án có liên quan đến rừng tự nhiên, Bộ sẽ không cho vào thực hiện quy hoạch.  

Thời gian tới, Bộ Công Thương sẽ yêu cầu các tỉnh rà soát, đánh giá lại các dự án thủy điện trên địa bàn xem có vấn đề gì không sau đợt lũ lụt cực đoan vừa rồi để có kế hoạch phát triển về sau. 

Về vấn đề xây dựng các dự án thủy điện trong tương lai, theo ông Vũ Thanh Ca, cần phải hết sức thận trọng khi thiết kế và thi công xây dựng thủy điện. 

Ông Vũ Thanh Ca nhấn mạnh, cần phải lập, thẩm định và phê duyệt một cách nghiêm túc báo cáo đánh giá tác động môi trường có kế hoạch giảm thiểu tác động môi trường của hồ, đập thủy điện để đảm bảo xem xét, giảm thiểu mọi nguy cơ tác động môi trường mà thủy điện đem lại. Đồng thời, thường xuyên quan trắc môi trường trong lòng hồ để đảm bảo quản lý được chất lượng nước hồ, đảm bảo an toàn cho người dân.

VÂN NGA