Bài 2: Nguy cơ mai một vốn cổ
Cần cái “bắt tay” trong bảo tồn nghệ thuật dân gian
(PNTĐ) - Mỗi một bộ môn nghệ thuật dân gian đều mang những giá trị truyền thống không gì thay thế được. Đó là biểu trưng cho đời sống tinh thần của người dân trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Việc nghiên cứu, sưu tầm, gìn giữ, bảo tồn các giá trị nghệ thuật dân gian từ lâu đã được đầu tư, quan tâm. Tuy nhiên, công tác này cũng đang gặp phải nhiều khó khăn khó giải quyết.
Nghệ thuật Hát chèo tàu ở xã Tân Hội, huyện Đan Phượng (Hà Nội) có quy định 25 năm mới mở hội một lần. Theo người dân địa phương, lễ hội cuối cùng được tổ chức là vào năm 1922, cho mãi đến năm 1998 lễ hội mới được khôi phục tổ chức lại. Sau lần đó, đến năm 2015 chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức được một lần nữa cho đến bây giờ. Ngoài ra, việc lưu giữ Chèo tàu cũng gặp khó bởi việc học hát Chèo tàu chủ yếu qua hình thức truyền miệng, không có sách nào ghi lại những lời ca, điệu hát. Do vậy, xưa kia Chèo tàu có hàng trăm làn điệu nhưng hiện nay chỉ mới sưu tầm được tầm 30 làn điệu.
“Chính bởi thời gian cách quãng như vậy khiến Chèo tàu mất đi nét đặc sắc và những giá trị quý giá. Hiện trong thôn những người biết hát Chèo tàu không còn nhiều, phần lớn đều đã ở độ 60 - 70 tuổi, có người đã ngoài 80 tuổi. Nếu với quãng thời gian cách xa như vậy và với quy định trong hát Chèo tàu như người hát phải là thanh nữ chưa chồng thì nguy cơ mai một môn nghệ thuật này là không tránh khỏi. Bên cạnh đó, việc truyền dạy vẫn là hình thức truyền miệng, việc gìn giữ nghệ thuật dân gian Chèo tàu chưa được quan tâm thích đáng, chủ yếu vẫn là những người trong thôn, xã tự tập hợp lại để tập luyện, cùng nhau bỏ tiền để tổ chức những cuộc biểu diễn nhằm giữ gìn môn nghệ thuật độc đáo này” - Ông Nguyễn Ngọc Viết, thành viên CLB hát Chèo tàu xã Tân Hội chia sẻ.
Nếu như với các lễ hội hay các hình thức nghệ thuật dân gian khác được tổ chức thường xuyên hoặc theo chu kỳ 1 năm, hay 3 đến 5 năm tổ chức một lần thì lễ hội đền Khánh Xuân, xã Liệp Tuyết, huyện Quốc Oai (Hà Nội) - nơi gắn với điệu Hát dô lại có quy định 36 năm mới tổ chức một lần và lần cuối lễ hội được tổ chức là năm 1926. Cho đến 36 năm sau lại là thời điểm đất nước đang có chiến tranh, hội không thể tổ chức được. Lại thêm 36 năm nữa người dân mới có cơ hội tìm về với Hát dô, mà khi đó tư liệu đã thất lạc dần, người xưa biết Hát dô cũng không còn nhiều.
Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Thị Lan, Chủ nhiệm CLB Hát dô xã Liệp Tuyết cho hay, khi bà còn công tác ở Hội Liên hiệp phụ nữ xã Liệp Tuyết, Sở Văn hóa Hà Tây (trước đây) đã cử người tìm về những điệu Hát dô và bà là người được tham gia cùng cán bộ văn hóa tìm lại Hát dô. Khi ấy, bà may mắn tìm được năm cụ cao tuổi tham gia hội Hát dô năm 1926. Tuy nhiên, vì sợ trái lời quy ước năm xưa, nên dù tìm lại được những điệu Hát dô thì nhiều người dân địa phương lại không cho con, cháu mình đi hát. Với lòng đam mê điệu hát quê hương và sự kiên trì, 33 năm qua, bà Lan tự mày mò, cùng những người yêu Hát dô miệt mài đi tìm những điệu Hát dô, đồng thời thuyết phục được nhân dân địa phương, khuyến khích được lớp trẻ tiếp tục học hát để lưu giữ bộ môn nghệ thuật tưởng chừng đã mất hẳn cho ngày sau. “Hát dô là độc bản chỉ có ở Liệp Tuyết. Tôi và những người yêu làn điệu cổ quê mình vẫn hàng ngày cố gắng duy trì, gìn giữ, song tôi cũng chạnh lòng bởi sự quan tâm của địa phương chưa nhiều, chưa thực sự quyết tâm bảo tồn môn nghệ thuật độc đáo này. Tôi lo lắng nếu không có sự chung tay của chính quyền và cộng đồng thì nguy cơ Hát dô sẽ bị mai một và thất truyền”.
Cùng chung trăn trở đó, ở tuổi 72, Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Thị Tam, Chủ nhiệm CLB Ca trù xã Thượng Mỗ, huyện Đan Phượng chia sẻ: Dù hiện nay chính quyền địa phương cũng đã có sự quan tâm hơn về mặt tinh thần, song để duy trì hoạt động của CLB Ca trù, bản thân tôi phải tự bỏ tiền để đầu tư như mua trang phục, tổ chức cho CLB đi lại biểu diễn. Tôi dạy hát tại CLB miễn phí với mong muốn lưu truyền được vốn cổ cho đời sau. Từ ngày thành lập CLB đến nay, CLB đã dạy hát được cho 7 thế hệ, tuy nhiên số người tham gia CLB đến nay chỉ có 35 người. Con số đó là quá ít ỏi đối với một môn nghệ thuật “có tiếng” thời xưa.
Trong xã hội hiện đại, nhiều bộ môn nghệ thuật du nhập vào Việt Nam và nhanh chóng “lấy lòng” khán giả. Những bộ môn nghệ thuật ấy không chỉ mang tính giải trí cao mà còn “đánh trúng” vào thị hiếu người xem, nhất là giới trẻ hiện nay. Trong khi đó, những loại hình nghệ thuật dân gian lại khá kén khán giả bởi khán giả trẻ khó hiểu được ý nghĩa của những làn điệu trong chèo, tuồng cổ, trong điệu hát Trống quân, hay Ca trù. Đó có thể nói là một trong những nguyên nhân làm cho những môn nghệ thuật này dần mai một.
Mặc dù thời gian qua ca Trù, Hát xẩm hay những loại hình nghệ thuật dân gian khác như Hát dô, Hát trống quân... đã được công chúng yêu nghệ thuật biết đến, song đến nay sự quan tâm của công chúng đối với nghệ thuật dân gian vẫn khá “lạnh nhạt”. Bạn Dương Cao Hà, phường Quán Thánh, Ba Đình (Hà Nội) cho hay: Giới trẻ bây giờ ít quan tâm đến nghệ thuật dân gian bởi một phần vì sự du nhập, phát triển quá nhiều dòng nhạc mới hấp dẫn, mặt khác những ngôn từ của nghệ thuật dân gia có thể nói là “khó hiểu” bởi sự xa cách giữa các thế hệ trong sự phát triển của xã hội.
Theo Nghệ nhân dân gian Nguyễn Thị Tam, xã Thượng Mỗ, huyện Đan Phượng, mặc dù ca Trù thời gian gần đây đã đến được gần hơn với công chúng, song tại mỗi buổi biểu diễn, số người đến xem vẫn còn ít, trong đó giới trẻ lại càng ít. Điều này khiến chúng tôi thấy chạnh lòng và lo lắng về việc bảo tồn của môn nghệ thuật này. Bên cạnh đó, sân khấu để biểu diễn nghệ thuật dân gian bị thu hẹp. Chúng tôi chủ yếu đi biểu diễn tại các lễ hội, còn sân khấu cho người diểu diễn ca Trù còn ít, đặc biệt là khó có thể bán vé cho một buổi biểu diễn của ca Trù.
Nhiều nhà nghiên cứu âm nhạc cũng trăn trở, những năm gần đây, công tác bảo tồn và phát huy các hình thức văn hóa, nghệ thuật truyền thống đã được quan tâm hơn trước, song việc đãi ngộ các nghệ nhân và đội ngũ kế cận chịu trách nhiệm gìn giữ và phát huy di sản vẫn còn nhiều hạn chế. Rất ít người có thể sống bằng nghề khi mà “đất diễn” cũng như sự đón nhận của công chúng vẫn còn là bài toán khó giải. Một vấn đề nữa đặt ra là những điệu ca dân gia hiện nay được truyền dạy cũng phải làm sao cho đảm bảo các chuẩn mực, không thể tùy tiện. Điều này lại ảnh hưởng đến việc lựa chọn người dạy, người hát sao cho phù hợp, chuẩn mực.
