Giá trị cốt lõi của Tết nằm ở tinh thần tích cực
(PNTĐ) - Từ quan niệm “quét nhà mất lộc” ở miền Bắc, món lươn thay tôm của xứ Nghệ đến mâm ngũ quả “cầu sung vừa đủ xài” miền Nam, những điều kiêng kỵ ngày Tết phản ánh chiều sâu văn hóa Việt. Nhưng hiểu thế nào để không rơi vào mê tín?
Quan niệm kiêng kỵ trong ngày Tết ở 3 miền
Ở miền Bắc, nơi truyền thống lễ nghi được coi trọng, các điều kiêng kỵ thường gắn với mong ước giữ gìn tài lộc cho cả năm. Các gia đình thường hoàn tất việc dọn dẹp trước chiều 30 Tết. Bước sang những ngày đầu năm mới, mọi người hạn chế quét nhà. Theo quan niệm xưa, hành động ấy đồng nghĩa với việc “quét” tài lộc ra ngoài, khiến năm mới dễ rơi vào cảnh thiếu thốn. Vì vậy, sự cẩn trọng trong từng việc nhỏ được xem như cách gìn giữ vận may.
Với miền Trung, những điều kiêng kỵ ngày Tết lại gắn liền với lối ví von hóm hỉnh nhưng hàm chứa nhiều khát vọng. Ẩm thực là một trong những phương tiện biểu đạt rõ nhất quan niệm “có kiêng có lành”.
Người xứ Nghệ thường bảo nhau tránh ăn tôm đầu năm vì sợ đặc tính “đi giật lùi” của tôm sẽ vận vào công việc. Thay vào đó, người dân thường dùng món lươn trên mâm cỗ, với quan niệm ăn lươn để mọi việc trôi chảy, suôn sẻ như đặc tính của nó. Đây cũng là cách để giúp cho tâm lý mọi người thêm vững vàng, phấn chấn khi bước vào năm mới.
Trong khi đó, với lối suy nghĩ phóng khoáng, cởi mở của người miền Nam, những điều kiêng kỵ ngày Tết không quá quan trọng. Song, một số gia đình vẫn thực hành kiêng kỵ với mong muốn giữ yên vui, no đủ. Đặc biệt, người miền Nam thường chú trọng đến mâm ngũ quả “cầu sung vừa đủ xài” (gồm các loại quả: Mãng cầu, dừa, sung, đu đủ, xoài). Những điều này không xuất phát từ sách vở, mà được hình thành một cách tự nhiên khi thấy cha mẹ thực hiện rồi dần thấm vào nếp sống, trở thành thói quen nhắc nhở mỗi người chuẩn bị chu đáo cho Tết.
Giá trị cốt lõi của Tết
Trong đời sống hiện đại, không ít người cảm thấy áp lực khi phải ghi nhớ quá nhiều điều “nên làm” và “nên tránh” vào dịp Tết. Nếu hiểu sai, các kiêng kỵ có thể gây lo lắng hoặc bị đẩy đến mức mê tín.
Theo quan điểm của nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, PGS. TS Võ Quang Trọng: "Cần phân biệt rõ giữa phong tục kiêng kỵ và mê tín dị đoan". Theo ông, kiêng kỵ ngày Tết là một hình thức rèn luyện nếp sống, giữ gìn hòa khí gia đình và tạo tâm thế lạc quan cho năm mới. Ngược lại, mê tín là niềm tin thiếu cơ sở, xuất phát từ nỗi sợ và sự thiếu hiểu biết.
PGS. TS Võ Quang Trọng lấy ví dụ: “Nếu chẳng may làm đổ vỡ đồ đạc hay quét nhà vào mùng Một Tết, chúng ta không nên phán xét nặng nề hay coi đó là điều không tốt. Điều quan trọng nhất của ngày Tết là niềm vui và sự thoải mái cho bản thân và những người xung quanh. Đừng chỉ vì một vài hành động nhỏ mà mất đi cả bầu không khí vui vẻ, ấm cúng của Tết”.
Việc kiêng kỵ ngày Tết tồn tại bền bỉ qua thời gian vì chạm tới tầng sâu trong đời sống tâm linh của người Việt. Tuy nhiên, chúng không phải là những quy định cứng nhắc bắt buộc phải tuân theo. Những điều này nên được hiểu như là những lời nhắc nhẹ nhàng để con người hướng đến điều thiện và bắt đầu năm mới bằng tâm thế tích cực. "Thay vì lo sợ rủi ro, mỗi người có thể nhìn nhận các điều kiêng kỵ như một cách nhắc mình cẩn trọng hơn trong hành động, mềm mỏng hơn trong lời nói và chuẩn bị kỹ lưỡng hơn cho tương lai. Khi được hiểu đúng, những tập quán ấy sẽ trở thành động lực tinh thần, góp phần giữ gìn ý nghĩa trọn vẹn của ngày Tết Việt", PGS. TS Võ Quang Trọng cho hay.
