Một mốc son
PNTĐ-Sau tập “Thủ đô Hà Nội-Tầm vóc mới, vị thế mới” rất dày dặn, cựu Bí thư Thành ủy Hà Nội Phạm Quang Nghị vừa xuất bản “Xin chữ” với 536 trang do NXB Hà Nội ấn hành quý 3/2017.
 |
Gần 50 năm từ buổi tác giả rời ghế giảng đường đại học vào chiến trường Đông Nam Bộ ác liệt rồi trở về với những cương vị lãnh đạo khác nhau, tạo nên một Phạm Quang Nghị đầy ắp vốn sống, đầy ắp sự từng trải. “Xin chữ” nghiêng về phần chuyên ngành tư tưởng - văn hóa, tác giả có thời gian đảm trách dài hơn, tập sách thiên nhiều về nội tâm hơn, qua những trang viết văn học khá ấn tượng. Ngoài phần phụ lục: “Mở một cuốn sách thấy một con người” - với những bài viết của các nhà văn, nhà phê bình về Phạm Quang Nghị, thì cuốn sách có bốn phần được chia ra khá rõ: “Vươn tới những giá trị chân-thiện-mỹ"; "Hà Nội trong tôi"; "Sống trong lòng người” và “Những khoảnh khắc của cuộc đời”.
Phần thứ nhất gồm 18 bài, chủ yếu xoay quanh vấn đề phải làm sao giữ gìn cho được bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam - thứ vốn liếng quý báu, thiêng liêng nhất mà ngàn năm chúng ta đã không tiếc máu xương giành giật và giữ gìn. Không bao giờ, cho dù hàn vi hay khả quan mà cho phép ta được sao nhãng cả trong phạm vi toàn cầu: “Có thể nói chưa bao giờ vai trò, vị trí của văn hóa trong việc củng cố và bảo vệ hòa bình thế giới được khẳng định, nhấn mạnh và đề cao như bây giờ. Hợp tác văn hóa là một trong ba trụ cột lớn của hợp tác quốc tế trong thời đại ngày nay”, “Những hậu quả của sự sai lầm về chính sách văn hóa thường kéo dài và khó sửa hơn những hậu quả về kinh tế. Do đó không phải không có cơ sở khi người ta lo ngại sự phá sản, xuống cấp về văn hóa hơn sự phá sản, xuống cấp trong kinh tế”…
Phần thứ hai - “Hà Nội trong tôi” có 34 bài, phản ánh những hiện tượng cụ thể ở Hà Nội và cảm nghĩ của tác giả, chủ yếu trong thời gian ông đảm nhiệm trọng trách Bí thư Thành ủy Hà Nội. Tiếp đến là những bài có tính khái quát và đề cập tới các vụ việc cụ thể diễn ra hàng ngày làm Thủ đô nhức nhối. Bởi thế chúng ta không thể chậm trễ cả về suy nghĩ, tầm nhìn và những bắt tay cụ thể: “Bình tĩnh lắng nghe”, “Đồng thuận”, “Bảo tồn và phát triển”, “Cải cách hành chính và những việc nóng của thành phố”, “Muôn nghìn việc phải làm”, “Cơ chế và tinh thần trách nhiệm”…
Chỉ cần đọc tên các bài viết cũng đã thấy nội dung mà tác giả đề cập, để rồi những ngày tháng ấy trái tim vẫn:
“Trong khó khăn, thách thức, những giá trị văn hiến truyền thống hàng nghìn năm của Thăng Long - Hà Nội lại bừng lên ngọn lửa động lực cho Thủ đô trong thời kì phát triển mới” cùng những: “Đi trên những nẻo đường xuân, lòng người vui vì được thưởng thức mưa bay, được lắng nghe chim hót. Càng vui hơn khi thấy trên những cánh đồng xuân, nước đổ ải đã về đầy. Những luống mạ trải qua thử thách của những ngày rét ngọt cũng đã cứng cỏi lên xanh. Nước - phân - cần - giống… Mọi việc đã sẵn sàng, hứa hẹn một mùa gặt bội thu” (Lời khen đầu xuân)…
Phần thứ ba - “Sống trong lòng người”, tập hợp 12 bài - dấu ấn, kỉ niệm nhất riêng chung về những danh nhân, chính khách, văn nghệ sĩ của tác giả. Với đại thi hào, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Du, Phạm Quang Nghị tôn kính: “Thái độ và lòng nhân ái của một nghệ sĩ vĩ đại, một đại thi hào trước những vấn đề của thời đại. Đồng thời Truyện Kiều cũng là tác phẩm văn học mẫu mực - như Thủ tướng Phạm Văn Đồng nhận xét, là hòn ngọc quý của tiếng Việt”. Với: “Thơ anh mãi mãi sống với đời” - những dòng tưởng niệm nhân ngày giỗ đầu của nhà thơ Tố Hữu, Phạm Quang Nghị “ôn cố tri ân” những kí ức, kỉ niệm với nhà thơ lớn từ thuở đầu đời học trò qua trang sách, đến tác phẩm “Nước non ngàn dặm”, rồi được tiếp xúc với ông ở chiến trường Tây Ninh, năm 1973 và sau giải phóng vinh dự được làm việc tại Ban Tuyên huấn TW mà nhà thơ Tố Hữu là thủ trưởng.
Trong: “Người nghệ sĩ - chiến sĩ ưu tú của Đảng và nhân dân”, tác giả đã dành những lời tâm huyết với người nhạc sĩ, cố Bộ trưởng tài hoa Trần Hoàn: “Anh là một nghệ sĩ chân chính, rất mực trung thành với lý tưởng cách mạng của Đảng và nhân dân. Nói một cách hình ảnh, anh là một nghệ sĩ cách mạng, máu trong huyết quản lúc nào cũng sục sôi, nhịp đập của trái tim anh bao giờ cũng mạnh, nhanh và dạt dào”. Với giáo sư Trần Bạch Đằng là chân dung phác thảo: “Sinh thời khi đang giữ những chức vụ cao hay khi không giữ chức vụ, ông luôn là người năng động, sôi nổi, đầy sáng tạo, đồng thời rất bình dị, cởi mở, chân thành” (Nhớ lắm anh Tư). Với nhà thơ Việt Phương, Phạm Quang Nghị cũng dành nhiều tình cảm trân trọng…
Về các nhà lãnh đạo - những học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Nhớ đồng chí Nguyễn Văn Linh”, “Một con người, một cuộc đời sôi nổi hiến dâng” - với đồng chí Võ Văn Kiệt, “Xin được nói về anh như thế!” - với đồng chí Đào Duy Tùng, “Tình cảm của Đại tướng Võ Nguyên Giáp dành cho Thủ đô Hà Nội. Ngoài ra còn có “Tưởng nhớ Chủ tịch Fidel Castro - một nhà lãnh đạo lỗi lạc và bình dị”… Tất cả đều toát lên sự ngưỡng mộ trước tâm đức và tài năng của các lãnh tụ được thế giới, đất nước và nhân dân mãi mãi tôn vinh.
Khi đọc hai bài: “Ông vẫn như đang ở đâu đây, rất gần” và: “Những kỉ niệm về một thời gian khổ” ta sẽ hiểu thêm đôi nét cuộc đời của tác giả. Trước khi vào chiến trường, Phạm Quang Nghị do yêu cầu nên mới học hết năm thứ ba, khoa Sử - Đại học Tổng hợp. Ông đã dành tình cảm sâu sắc về “đạo học trò” kể cả từ buổi cắp sách cho đến khi giữ những trọng trách cao của Đảng và Nhà nước. Đó là những kỉ niệm với vị chủ nhiệm khoa Lịch sử - Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Phạm Hữu Dật và Giáo sư Trần Quốc Vượng trực tiếp giảng dạy môn Sử. Những kỉ niệm về thầy trò nơi trường sơ tán ngày ấy đã theo tác giả suốt cuộc đời.
Đọng lại hơn cả trong 18 bài của phần thứ tư - “Những khoảnh khắc cuộc đời” là những trang viết đầy suy tư. Với quê hương - làng Hoành, xã Định Tân, huyện Yên Định, xứ Thanh, Phạm Quang Nghị đã trải hết lòng mình: “Làng tôi, đó là nơi tổ tiên, các cụ kỵ, ông bà, cha mẹ của tôi đời này qua đời khác, cùng với bà con gắn bó bằng mồ hôi của sự cần cù, siêng năng lao động, no đói, tắt lửa tối đèn sớm tối có nhau, cùng dựng nên làng… Làng tôi từ bao đời là một làng ven sông thuộc bờ Nam sông Mã. Con sông mùa thu thì hiền hòa, biêng biếc nước xanh, mùa hạ thì dữ dội, phù sa cuộn đỏ. Con sông góp phần làm nên tính cách, tâm hồn, khí chất con người xứ Thanh” (Làng tôi).
Rồi khi bờ Nam ấy đầu năm 2014 tiễn một người mẹ (thân mẫu của ông) cả đời lặn lội, gắn bó với dòng sông, đi xa mãi mãi, tác giả như thể đã rút cả ruột gan mình với “Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”... Xin trích dẫn đôi dòng thật cảm động: “Có lẽ từ lúc con trưởng thành, có biết bao sự cố buồn vui trong đời, nhưng chưa có lần nào con đau đớn và rơi nước mắt nhiều như lần này. Cứ khoảng 3-4 giờ sáng con đã thức dậy, một mình lặng lẽ bước lên tầng ba viết những lời tiễn biệt mẹ trong tiếng nấc nghẹn ngào. Một mình con ngồi trong căn phòng bốn bề tĩnh lặng, giữa đêm khuya tự mình nghe được từng hơi thở, tiếng đập của con tim, hồi tưởng lại những kí ức về mẹ…”. Còn gì hơn về tình mẫu tử?
Khoảnh khắc không thể quên tiếp theo, cũng là để tạo nên một cuộc đời Phạm Quang Nghị, ấy là mười năm ông đảm nhiệm trọng trách Bí thư Thành ủy Hà Nội. Đây là tâm trạng khi ông bắt đầu nhận nhiệm vụ: “Tâm trạng vừa mừng vừa lo, hoặc ngược lại vừa lo vừa mừng cũng được". (Mười năm - một lát cắt thời gian). Rất vui là những mừng lo trong hai nhiệm kì của vị nguyên Bí thư này đã song hành khá suôn sẻ. Bởi thế khi ông rời chức trách cũng rất nhẹ nhàng: “Tôi đã chuẩn bị cho ngày bàn giao trách nhiệm vào một ngày đẹp trời… Tôi chân thành cảm ơn tất cả…” (Tôi chỉ bàn giao công việc).
Trong “Xin chữ”, ngoài nội dung nghiêng về riêng tư như đã nhận xét ở đầu bài viết, bút pháp văn học đã được người viết chú tâm hơn nên nhiều đoạn rất bay bổng. Tác giả đã trích dẫn khá nhiều câu, nhiều dòng nổi tiếng của các danh nhân, học giả cổ kim trong và ngoài nước, làm cho bài viết mềm mại, sâu sắc.
“Xin chữ” có lẽ là một mốc son trong bộ sách của tác giả Phạm Quang Nghị…
Hà Nội, 11/2017
Đào Vĩnh
