“An toàn số” cho trẻ em

Những cạm bẫy trong “ngôi nhà số”

Khảo sát của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) năm 2022 cho thấy, 93% trẻ em Việt Nam từ 14-15 tuổi sử dụng internet mỗi ngày, với thời lượng trung bình 3-4 giờ trên các nền tảng như Facebook, TikTok, YouTube và zalo. Internet trở thành môi trường để thế hệ trẻ học tập, sáng tạo, song cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Theo thống kê của Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an), các hành vi lừa đảo, thao túng và xâm hại trẻ em qua mạng có xu hướng gia tăng, với nhiều thủ đoạn tinh vi: Dụ dỗ quay video nhạy cảm để tống tiền, giả danh tuyển dụng để buôn bán người hoặc lao động cưỡng bức. Các nền tảng mạng xã hội, diễn đàn kín và nhóm ẩn danh đang trở thành nơi chia sẻ, giao dịch nội dung xâm hại trẻ em.

Năm 2024, cả nước ghi nhận 381 vụ xâm hại tình dục qua mạng, nhiều vụ bắt nguồn từ việc khai thác thông tin cá nhân trên mạng xã hội như facebook và zalo. Từ đầu năm đến nay, cơ quan chức năng đã tiếp nhận và xử lý hơn 50 vụ “bắt cóc online” có yếu tố xuyên biên giới. Những con số này không chỉ phản ánh thực trạng gia tăng tội phạm công nghệ cao, mà còn cho thấy trẻ em Việt Nam đang cần được bảo vệ nhiều hơn trên không gian mạng.

Hình ảnh tuyên truyền bảo vệ trẻ em trên không gian mạng.

Theo báo cáo khảo sát về Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030” do Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam và Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm công nghệ cao với 2.775 trẻ em tham gia, có 27,1% trẻ cho biết dùng internet dưới 1 giờ/ngày; 47,9% trẻ dành 1-3 giờ mỗi ngày để dùng Internet; 18.8% trẻ dùng 4-6 giờ và 2.3% trẻ em báo cáo sử dụng trên 10 giờ/ngày. 100% số trẻ tham gia cho biết đã từng gặp ít nhất một dạng rủi ro trên môi trường mạng. Các loại rủi ro phổ biến nhất là: Nội dung xấu, phản cảm, không phù hợp (khoảng 53%); bị lừa đảo hoặc xúc phạm/đe doạ (khoảng 40%); trẻ còn có thể tiếp cận, mua sắm các sản phẩm nguy hiểm, độc hại trên môi trường số. Khi gặp vấn đề trên mạng, gia đình là tuyến hỗ trợ quan trọng nhất đối với trẻ khi gặp rủi ro trên mạng chiếm 72,1%; theo sau là các kênh chính thức như Tổng đài quốc gia 111, Công an chiếm gần 60%.

87,8% số trẻ em tham gia khảo sát đã nghe nói đến Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2021-2025”, nhưng chỉ có 37.1% trẻ em tự đánh giá là thực sự nắm được nội dung chương trình. Điểm trung bình trẻ tự đánh giá về khả năng an toàn khi tham gia môi trường số nằm trong khoảng 3-3,4/5 (nghĩa là có kiến thức nhưng còn hạn chế về khả năng áp dụng thực tế). 78% trẻ em tham gia khảo sát mong muốn được nâng cao khả năng tự bảo vệ bản thân khi tham gia môi trường số. 51,8% trẻ tham gia khảo sát mong đợi có phân định về trách nhiệm đa bên: Gia đình, nhà trường, các cơ quan, doanh nghiệp trong việc đảm bảo sự an toàn cho trẻ em trên môi trường mạng.

Phát biểu tại lễ công bố Bộ tài liệu bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng Swipe Safe, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cho biết, giai đoạn 2021-2025 chứng kiến sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số, mang lại nhiều cơ hội cho trẻ em trong học tập, giải trí và sáng tạo. Tuy nhiên, song hành với đó là các nguy cơ như xâm hại trẻ em qua mạng, bắt nạt trực tuyến, lộ lọt dữ liệu cá nhân, lôi kéo vi phạm pháp luật hay tình trạng nghiện Internet, thiết bị số ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần và thể chất của trẻ.

Đặc biệt sau đại dịch Covid-19, việc học tập, giao tiếp và giải trí trực tuyến gia tăng mạnh mẽ khiến công tác kiểm soát nội dung trẻ tiếp cận trở nên khó khăn hơn, trong khi nhiều trẻ chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng tự bảo vệ. Không ít phụ huynh, giáo viên và cộng đồng cũng còn thiếu kiến thức, kỹ năng cần thiết để đồng hành cùng trẻ trên môi trường mạng.

Giúp trẻ em tự tin và an toàn hơn trên không gian mạng

Theo ông Nam, Bộ tài liệu bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng Swipe Safe do Hội Bảo vệ quyền trẻ em ra mắt được xây dựng như một bộ tài liệu khoa học, có tính hệ thống, với các gói nội dung phù hợp cho từng nhóm đối tượng. Tài liệu dành cho trẻ em và thanh thiếu niên gồm ba buổi tập huấn theo hướng thực hành; tài liệu dành cho phụ huynh và người chăm sóc tập trung nâng cao khả năng đồng hành và trao đổi với trẻ về an toàn trực tuyến; trong khi đó, tài liệu dành cho cán bộ làm công tác bảo vệ trẻ em bổ sung kiến thức pháp luật, kỹ năng can thiệp và phối hợp xử lý khi xảy ra các vụ việc xâm hại trẻ em trên không gian mạng.

Ảnh minh họa

Một trong những điểm nổi bật của Swipe Safe là cách tiếp cận lấy trẻ em làm trung tâm. Thay vì chỉ cảnh báo chung chung về nguy hiểm, bộ tài liệu giúp trẻ nhận diện rõ ràng những rủi ro thường gặp trên môi trường mạng như bắt nạt trực tuyến, xâm hại qua mạng, lừa đảo, lộ lọt thông tin cá nhân hay tiếp xúc với nội dung không phù hợp. Trẻ được hướng dẫn cách nhìn nhận nguy cơ một cách bình tĩnh, không hoang mang, từ đó chủ động phòng tránh và tự bảo vệ bản thân.

Các nội dung dành cho trẻ em và thanh thiếu niên được thiết kế theo hướng thực hành, gắn với trải nghiệm hằng ngày của các em. Thông qua các tình huống giả định, trò chơi tương tác, thảo luận nhóm và hoạt động trải nghiệm, trẻ được hướng dẫn cách sử dụng Internet an toàn, biết nói “không” với những lời rủ rê nguy hiểm, biết ứng xử phù hợp khi bị làm phiền hoặc tổn thương trên mạng. Quan trọng hơn, Swipe Safe khuyến khích trẻ lên tiếng và tìm kiếm sự giúp đỡ khi gặp rủi ro, thay vì âm thầm chịu đựng.

Không chỉ giúp trẻ nhận diện nguy cơ, Swipe Safe còn góp phần hình thành những kỹ năng số thiết yếu trong thời đại mới. Trẻ được hướng dẫn cách bảo vệ thông tin cá nhân, sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm, tôn trọng người khác và xây dựng thói quen ứng xử văn minh trên không gian mạng. Đây là nền tảng quan trọng để trẻ phát triển lành mạnh cả về tinh thần lẫn nhân cách trong môi trường số, nơi ranh giới giữa thế giới thật và thế giới ảo ngày càng mờ nhạt.

Bên cạnh việc trang bị kỹ năng cho trẻ, bộ tài liệu nhấn mạnh vai trò đồng hành của gia đình, nhà trường và cộng đồng trong công tác bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng. Khi người lớn hiểu hơn về thế giới số mà trẻ đang tham gia, việc lắng nghe, chia sẻ và hỗ trợ sẽ trở nên kịp thời và hiệu quả hơn, giúp trẻ cảm thấy an tâm khi tìm đến sự giúp đỡ.

Theo UNICEF tại Việt Nam, để bảo vệ trẻ em trên không gian mạng còn cần đi kèm với “trao quyền”, qua đó trẻ em không chỉ an toàn, mà còn có năng lực số để tự bảo vệ mình". Hiện nay, Liên minh Niềm tin số đang đẩy mạnh việc mở rộng chương trình giáo dục kỹ năng số trong trường học, phối hợp Tổng đài quốc gia 111 và các tổ chức bảo vệ trẻ em, hình thành “lá chắn số” trên phạm vi quốc gia. Hơn 2.000 trường học trên cả nước đã tổ chức các buổi thảo luận, tiết học, tạo diễn đàn kỹ năng số cho học sinh. Nhiều KOL và nghệ sĩ trẻ cùng đang tích cực đồng hành đưa thông điệp “Cùng nhau an toàn trực tuyến” nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng.

Đây chính là những hoạt động tích cực, nhằm xây dựng không gian an toàn cho phụ nữ, trẻ em trên không gian mạng.