Chợ Đồng Xuân và văn hóa Kẻ Chợ: Dòng chảy đô thị từ Thăng Long xưa đến không gian di sản sáng tạo
(PNTĐ) - Hà Nội từng được gọi bằng một cái tên: Kẻ chợ. Cách gọi mộc mạc nhưng hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa về một đô thị buôn bán, giao thương, nơi con người gặp gỡ và tạo nên nhịp sống sôi động. Trải qua nhiều thế kỷ, cùng với sự phát triển của kinh thành Thăng Long - Hà Nội, văn hóa Kẻ chợ không mất đi mà tiếp tục biến đổi, thích nghi, để rồi vẫn hiện hữu rõ nét trong những không gian quen thuộc, tiêu biểu là chợ Đồng Xuân.
Tại Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, khu vực chợ Đồng Xuân - Bắc Qua và Trung tâm công nghiệp văn hóa Đồng Xuân được định hướng là khu vực trung tâm của lễ hội. Đưa một khu chợ truyền thống trở thành khu chợ của kinh tế sáng tạo thời kỳ mới được cho là cách để ký ức, giao thương và sinh kế cùng tham gia kiến tạo diện mạo Thủ đô.
Kẻ Chợ - dấu ấn hình thành một đô thị buôn bán
Không chỉ là khu chợ lớn của Thủ đô, Đồng Xuân còn là một “điểm nút” văn hóa - lịch sử, nơi kết tinh tinh thần Kẻ chợ qua nhiều thời kỳ. Việc không gian này được lựa chọn làm một trong những điểm nhấn của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 cho thấy cách Hà Nội đang nhìn lại di sản đô thị của mình: Không đóng khung trong quá khứ, mà đặt vào dòng chảy sáng tạo đương đại.
Theo nhiều tài liệu lịch sử và nghiên cứu văn hóa, tên gọi Kẻ chợ xuất hiện từ khá sớm, gắn với quá trình hình thành và phát triển của Thăng Long. Từ “kẻ” trong tiếng Việt cổ thường dùng để chỉ người hoặc khu vực cư trú; “chợ” là không gian trao đổi hàng hóa. Kẻ chợ, vì thế, không chỉ đơn thuần là một khu chợ, mà là cả một vùng đô thị mà đời sống kinh tế - xã hội xoay quanh hoạt động buôn bán.
Khác với nhiều kinh đô phong kiến được tổ chức chủ yếu theo mô hình hành chính - cung đình, Thăng Long sớm mang dáng dấp của một đô thị mở, nơi cư dân tứ xứ tụ hội, hình thành các phường nghề, phố buôn bán chuyên biệt. Những con phố mang chữ “Hàng”: Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Mã, Hàng Bạc… - chính là biểu hiện rõ nét của văn hóa Kẻ chợ: Buôn bán gắn với nghề, với cộng đồng, với đời sống thường nhật.
Trong không gian ấy, chợ không chỉ là nơi mua - bán mà còn là nơi trao đổi thông tin, gặp gỡ xã hội, diễn ra các sinh hoạt văn hóa dân gian. Người Kẻ chợ từ lâu đã quen với nhịp sống “buôn có bạn, bán có phường”, với sự linh hoạt, nhanh nhạy và khả năng thích ứng trước biến động. Chính đặc điểm này đã tạo nên một bản sắc riêng của người Hà Nội: Vừa thanh lịch, vừa thực tế; vừa trọng lễ nghĩa, vừa năng động trong làm ăn.
Trong mạng lưới chợ và phố nghề của Kẻ chợ, chợ Đồng Xuân giữ một vị trí đặc biệt. Được xây dựng vào cuối thế kỷ XIX, trong bối cảnh Hà Nội bắt đầu mở rộng và quy hoạch theo mô hình đô thị hiện đại, chợ Đồng Xuân ra đời nhằm tập trung hoạt động buôn bán vốn trước đó diễn ra phân tán trong khu phố cổ. Từ đó, nơi đây nhanh chóng trở thành chợ đầu mối lớn nhất của Hà Nội, kết nối hàng hóa từ các vùng miền đổ về kinh thành.
Không gian chợ Đồng Xuân vừa mang dấu ấn kiến trúc của thời kỳ thuộc địa, vừa hòa vào cấu trúc phố cổ truyền thống. Qua nhiều biến cố lịch sử, trong đó có chiến tranh, hỏa hoạn và quá trình tái thiết, chợ vẫn giữ vai trò là trung tâm giao thương quan trọng. Với nhiều thế hệ người Hà Nội, Đồng Xuân không chỉ là nơi buôn bán, mà còn là một phần ký ức đô thị. Bước sang thời kỳ đổi mới, khi mô hình kinh tế thị trường và các trung tâm thương mại hiện đại phát triển mạnh, nhiều chợ truyền thống dần thu hẹp vai trò. Tuy nhiên, chợ Đồng Xuân vẫn duy trì được sức sống riêng. Không gian này vừa phục vụ nhu cầu buôn bán của tiểu thương, vừa trở thành điểm đến của du khách, nơi có thể cảm nhận rõ nhịp sống Kẻ chợ giữa lòng Hà Nội hiện đại.
Từ Kẻ Chợ truyền thống đến không gian di sản sáng tạo
Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026 là sự kiện được tổ chức thường niên từ năm 2021, nhằm thực hiện cam kết của Thành phố khi tham gia Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo toàn cầu của UNESCO. Lễ hội do UBND thành phố Hà Nội, Hội Kiến trúc sư Việt Nam chỉ đạo; Sở Văn hóa và Thể thao và Tạp chí Kiến trúc tổ chức, cùng với sự đồng hành của UNESCO và các đơn vị. Năm 2026, với chủ đề Kinh tế sáng tạo nhằm thúc đẩy sự kết nối giữa doanh nghiệp, làng nghề, nghệ nhân, nhà thiết kế, các trường đại học và đội ngũ chuyên gia, Lễ hội được tổ chức thành chuỗi các hoạt động phong phú diễn ra tháng 1-11/2026 trên phạm vi toàn Thành phố, chia thành 5 không gian: Không gian di sản (khu vực chợ Đồng Xuân - Bắc Qua và Trung tâm Công nghiệp văn hóa Đồng Xuân), Không gian Kẻ chợ (khu vực phố cổ Hà Nội với 36 phố hàng), Không gian tương lai (mạng lưới các công viên trên địa bàn Thành phố), Không gian sinh thái (khu vực bãi giữa và ven sông Hồng) và Không gian cộng đồng (trên toàn bộ các không gian văn hóa, các thiết chế… trên toàn Thành phố).
Trong bối cảnh Hà Nội đang định hình mô hình thành phố sáng tạo, việc lựa chọn chợ Đồng Xuân làm một trong những không gian trọng điểm của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 mang nhiều ý nghĩa. Đây không chỉ là sự kiện văn hóa - nghệ thuật, mà còn là cách tiếp cận mới đối với di sản đô thị: Biến những không gian quen thuộc của đời sống thường nhật thành nơi đối thoại giữa quá khứ và hiện tại.
Theo định hướng của Ban tổ chức, khu vực chợ Đồng Xuân sẽ không chỉ là địa điểm tổ chức các hoạt động lễ hội, mà còn được phát triển như một trung tâm sáng tạo đô thị, nơi kết nối di sản, thiết kế, nghệ thuật và thương mại. Các hoạt động triển lãm, trình diễn, trải nghiệm sáng tạo được đặt trong chính không gian chợ - nơi vốn dĩ đã mang sẵn tinh thần giao lưu, trao đổi của Kẻ chợ xưa. Thay vì tách rời di sản khỏi đời sống, lễ hội đặt di sản vào trung tâm của dòng chảy đô thị đương đại, để người dân và du khách cùng tham gia, cùng trải nghiệm. Ông Nguyễn Quốc Hoàng Anh, Giám đốc chiến lược Lễ hội Thiết kế Sáng tạo 2026, nhấn mạnh: “Chúng tôi không áp đặt các dự án văn hóa lên không gian sống, mà tìm cách để nghệ sĩ làm việc cùng đời sống hiện hữu, tạo ra sự cộng sinh tự nhiên”.
Việc “kích hoạt” chợ Đồng Xuân như một không gian di sản sáng tạo cũng đặt ra những câu hỏi về bảo tồn và phát triển. Làm thế nào để giữ được bản sắc Kẻ chợ, nhịp sống của tiểu thương và cư dân địa phương, trong khi vẫn mở ra những không gian mới cho sáng tạo và du lịch? Bà Bùi Thị Thanh Hương, Phó Tổng biên tập Tạp chí Kiến trúc, chia sẻ từ kinh nghiệm nhiều năm theo dõi sự vận động của các không gian đô thị: “Di sản không phải là lực cản, mà có thể trở thành lợi thế cạnh tranh nếu được khai thác đúng cách. Khi sáng tạo gắn với đời sống người dân và sự phát triển cộng đồng, nó không chỉ tạo ra sản phẩm văn hóa, mà còn nuôi dưỡng tài năng, góp phần bảo đảm an sinh xã hội và mở ra những con đường nghề nghiệp bền vững cho thế hệ trẻ”.
Từ Thăng Long xưa đến Hà Nội hôm nay, từ Kẻ chợ dân gian đến thành phố sáng tạo, chợ Đồng Xuân vẫn đứng đó như một chứng nhân của lịch sử đô thị. Không gian này chứa đựng nhiều lớp ký ức, nhiều nhịp sống đan xen, phản ánh sự vận động không ngừng của Hà Nội. Trong dòng chảy ấy, văn hóa Kẻ Chợ không mất đi, mà tiếp tục được kể lại bằng những ngôn ngữ mới. Và chợ Đồng Xuân, từ một trung tâm giao thương truyền thống, đang từng bước trở thành không gian để Hà Nội kết nối ký ức với tương lai.
