Giữ Tết là giữ nguồn cội
(PNTĐ) - Tết Nguyên đán mang một ý nghĩa vô cùng thiêng liêng, là ngày lễ truyền thống lớn nhất và lâu đời nhất của dân tộc ta. Tết còn góp phần nhắc nhở mỗi người về nguồn cội. Để những giá trị văn hóa truyền thống liên tục được trao truyền, không bị phai nhạt với thế hệ sau thì cần chú trọng xây dựng, phát huy văn hóa gia đình.
Thạc sĩ Lê Xuân Đồng, chuyên gia về giới và phát triển văn hoá xã hội đã chia sẻ cùng độc giả Báo Phụ nữ Thủ đô về vai trò của gia đình trong việc gìn giữ Tết truyền thống trong gia đình thời hiện đại.
PV: Có ý kiến cho rằng, trong nhiều gia đình hiện đại ngày nay, Tết truyền thống dường như đang dần trở nên “đơn giản” hơn, nhiều phong tục đón Tết đang bị giảm bớt. Ông đánh giá ra sao về xu hướng này?
Việc nhìn nhận rằng các giá trị truyền thống của Tết đang thay đổi trong xã hội hiện đại là một vấn đề cần được đặt trong bối cảnh rộng hơn của sự biến chuyển đời sống gia đình và văn hóa. Dưới tác động của nhịp sống nhanh, áp lực công việc và những thay đổi trong cấu trúc gia đình, cách các gia đình tổ chức và trải nghiệm Tết ngày nay có nhiều điểm khác so với trước đây.
Trong thực tế, cách các gia đình đón Tết đã có nhiều chuyển biến. Ở một số gia đình, Tết được giản lược hơn về hình thức và nghi lễ, trong khi yếu tố gắn kết có thể không còn được thể hiện rõ như ở các thế hệ trước. Bên cạnh đó, xu hướng du lịch hoặc nghỉ ngơi trong dịp Tết ngày càng phổ biến, đặc biệt với người trẻ, phản ánh nhu cầu cân bằng cuộc sống và tìm kiếm những trải nghiệm phù hợp với nhịp sống hiện đại. Nhiều hoạt động truyền thống như dọn dẹp, chuẩn bị mâm cỗ hay gói bánh chưng được đơn giản hóa hoặc thay thế bằng các lựa chọn tiện lợi hơn. Song song với đó, sự phát triển của công nghệ số cũng làm thay đổi đáng kể thói quen sinh hoạt và giải trí của trẻ em, khiến thời gian tương tác trực tiếp giữa các thành viên trong gia đình có xu hướng giảm nếu không được chủ động tạo ra. Mức sống được nâng cao cũng khiến một số trải nghiệm từng gắn với sự mong chờ trong ký ức Tết xưa không còn mang ý nghĩa tương tự đối với trẻ em ngày nay.
Từ góc độ tâm lý - xã hội, những thay đổi này tạo ra một bối cảnh trải nghiệm Tết rất khác so với trước. Nếu thiếu sự đồng hành từ thế hệ đi trước như ông bà, cha mẹ, thế hệ trẻ có thể ít hứng thú hơn với những hoạt động truyền thống. Vì vậy, việc một số người trẻ nhìn nhận Tết như một kỳ nghỉ dài hay một dịp nghỉ ngơi nhiều hơn là một không gian văn hóa - gia đình phần nào phản ánh sự chuyển dịch của đời sống hiện đại, hơn là sự thiếu quan tâm của bản thân trẻ.
PV: Cùng với sự thay đổi trong quan niệm, ông có lo ngại sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, mạng xã hội, trò chơi điện tử và lối sống hiện đại đang ảnh hưởng đến cảm xúc và cách trải nghiệm Tết truyền thống không?
Xu hướng chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ đang làm thay đổi nhiều khía cạnh trong cuộc sống và không thể phủ nhận điều này có ảnh hưởng đến văn hóa Tết truyền thống. Tuy nhiên, việc chuyển đổi số có làm mai một hoàn toàn giá trị của Tết cổ truyền hay không phụ thuộc vào cách chúng ta thích ứng và sử dụng công nghệ. Thực tế, với sự phát triển của mạng xã hội và các ứng dụng chúc Tết trực tuyến, nhiều người dần thay thế những chuyến thăm hỏi trực tiếp bằng các tin nhắn hay cuộc gọi video. Điều này có thể làm mất đi sự ấm áp, gần gũi của những buổi họp mặt truyền thống.
Với sự phát triển của điện thoại thông minh và mạng xã hội, nhiều người, nhất là thế hệ trẻ dễ bị cuốn vào các thiết bị điện tử hơn là hào hứng với các hoạt động truyền thống như gói bánh chưng, bày mâm ngũ quả hay đi chúc Tết họ hàng. Điều này khiến các thế hệ trẻ thiếu cơ hội hiểu và trân trọng giá trị văn hóa Tết.
Ngày nay, mạng xã hội, trò chơi điện tử và lối sống hiện đại đều có thể ảnh hưởng lớn đến cách người trẻ trải nghiệm Tết. Các nền tảng số thường được thiết kế dựa trên thuật toán nhằm thu hút và giữ chân người dùng, mang lại những phần thưởng cảm xúc nhanh và ngắn hạn, khiến con người ta dễ dành nhiều thời gian cho thế giới trực tuyến hơn là các hoạt động gia đình trong dịp Tết.
Tuy nhiên, công nghệ không đối lập với Tết. Với sự đồng hành phù hợp của người lớn, các công cụ số hoàn toàn có thể trở thành phương tiện hỗ trợ, giúp trẻ khám phá, lưu giữ và trải nghiệm giá trị Tết theo cách hài hòa với nhịp sống hiện đại.
PV: Vậy việc giữ gìn, trao truyền các nét đẹp văn hóa của Tết truyền thống có ý nghĩa như thế nào đối với sự hình thành nhân cách và bản sắc văn hoá của thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay?
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự giao thoa mạnh mẽ giữa các nền văn hóa, người trẻ ngày nay có nhiều cơ hội tiếp cận thế giới rộng mở hơn, nhưng đồng thời cũng đối diện với thách thức trong việc hình thành và nhận diện bản sắc cá nhân. Ở lứa tuổi đang từng bước xây dựng cái tôi, việc hiểu mình là ai, đến từ đâu thì học cách trân trọng bản sắc văn hóa của chính mình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Trong bối cảnh đó, Tết truyền thống đóng vai trò như một nơi trẻ được trải nghiệm và bồi đắp những giá trị này. Thông qua các hoạt động như thờ cúng tổ tiên, sum họp gia đình, gặp gỡ họ hàng, Tết giúp trẻ hình thành ý thức về cội nguồn, đồng thời tạo cơ hội để các em kết nối với những người thân ít có dịp gặp gỡ, thực hành các kỹ năng xã hội và học cách tương tác trong các mối quan hệ gia đình - cộng đồng.
Bên cạnh đó, Tết còn nuôi dưỡng giá trị của sự gắn kết và lòng biết ơn, giúp trẻ cảm nhận ý nghĩa của việc cho - nhận, chia sẻ và trân trọng những mối quan hệ xung quanh. Qua những trải nghiệm rất đời thường như chờ đợi đến ngày Tết, chúc Tết người lớn, chia sẻ niềm vui cùng gia đình, trẻ cách thể hiện sự tôn trọng, quan tâm đến người khác. Chính những trải nghiệm này góp phần hình thành bản sắc cá nhân gắn liền với bản sắc dân tộc, giúp trẻ tự tin lớn lên.
PV: Theo ông, gia đình đóng vai trò như thế nào trong việc giữ gìn nguồn cội, trao truyền nét đẹp văn hóa cho các thế hệ sau?
Tôi cho rằng, gia đình giữ vai trò trung tâm trong việc gieo mầm tình yêu Tết truyền thống cho thế hệ con cháu.. Truyền thống không tự nhiên hình thành, mà được nuôi dưỡng từ chính đời sống gia đình và cách người lớn lựa chọn gìn giữ, thực hành các giá trị ấy trong những khoảnh khắc đời thường.
Tình yêu Tết của các thế hệ trước cũng không đến từ những nghi lễ cầu kỳ, mà bắt nguồn từ những ký ức tích cực bên gia đình: Cảm giác được sum họp, được gắn kết, được dành cho nhau thời gian chất lượng một cách trọn vẹn. Chính sự hiện diện, sự chia sẻ và cảm giác thuộc về ấy mới là ý nghĩa sâu xa của ngày Tết.
Từ góc độ tâm lý học, gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và quan trọng nhất. Những trải nghiệm được cùng đón Tết với người thân trong gia đình sẽ trở thành dấu ấn lâu dài, đi theo con người trong suốt quá trình trưởng thành và góp phần hình thành tình yêu bền vững với Tết truyền thống.
Vì vậy, thế hệ trước có thể giúp con cháu mình trải nghiệm văn hóa Tết thông qua những hoạt động gần gũi như dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị mâm cỗ, gói bánh hoặc tham gia những workshop mang tính trải nghiệm khác trong bối cảnh sống hiện đại. Điều quan trọng không nằm ở việc làm đủ nghi thức, mà là để tạo cơ hội cho con cháu được góp phần và cảm thấy mình là một phần của không khí Tết.
Hãy kể cho con cháu mình nghe những câu chuyện Tết xưa của gia đình, cùng con cháu thăm hỏi họ hàng, hàng xóm, người lớn tuổi. Trong bối cảnh công nghệ phát triển, ông bà cha mẹ hoàn toàn có thể đồng hành cùng các con tìm hiểu về Tết qua sách, phim, internet hoặc các nền tảng số. Khi mỗi thành viên trong gia đình đều có ý thức gìn giữ Tết, thì nghĩa là chúng ta đang gìn giữ cội nguồn.
Xin cảm ơn ông và chúc ông và gia đình đón Tết Bính Ngọ 2026 an khang, thịnh vượng!
