Quyền giám hộ đối với người hạn chế năng lực hành vi

Câu hỏi
Bố mẹ tôi có 3 người con, gồm anh trai, tôi và một em gái. Anh cả của tôi bị tâm thần từ nhỏ, anh rất hiền và không quậy phá, không đi lang thang nhưng kém về nhận thức, không phân biệt được người nhà hay người ngoài, hàng ngày đến bữa thì ăn, không thì chỉ quanh quẩn trong nhà. Ngoài ra thì anh tôi cũng không có bệnh lý gì nghiêm trọng. Em gái tôi năm nay học đại học năm thứ tư. Bố tôi mất từ lúc em gái tôi lên 10, mẹ tôi cũng mất sau đó không lâu. Xin cho tôi hỏi về quyền giám hộ đối với anh trai tôi như thế nào? Hiện tại, ông bà nội, ngoại tôi đều đã mất, tôi có quyền gì và không có quyền gì đối với anh trai của tôi? Thủ tục pháp luật như thế nào?

Phạm Thanh Hải (quận Bắc Từ Liêm)

Trả lời
Bộ luật Dân sự năm 2015 có quy định: Giám hộ là việc cá nhân, pháp nhân được luật quy định, được Ủy ban nhân dân cấp xã cử, được Tòa án chỉ định hoặc người có hành vi năng lực đầy đủ lựa chọn người giám hộ cho mình (người giám hộ) để thực hiện việc chăm sóc, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi (người được giám hộ). Trường hợp giám hộ cho người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi thì phải được sự đồng ý của người đó nếu họ có năng lực thể hiện ý chí của mình tại thời điểm yêu cầu. Việc giám hộ phải được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật về hộ tịch. Người giám hộ đương nhiên mà không đăng ký việc giám hộ thì vẫn phải thực hiện nghĩa vụ của người giám hộ.

Vậy, thế nào là người giám hộ đương nhiên của người mất năng lực hành vi dân sự? Theo điều 53 Bộ luật Dân sự:

“1. Trường hợp vợ là người mất năng lực hành vi dân sự thì chồng là người giám hộ; nếu chồng là người mất năng lực hành vi dân sự thì vợ là người giám hộ;

2. Trường hợp cha và mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự hoặc một người mất năng lực hành vi dân sự, còn người kia không có đủ điều kiện làm người giám hộ thì người con cả là người giám hộ; nếu người con cả không có đủ điều kiện làm người giám hộ thì người con tiếp theo có đủ điều kiện làm người giám hộ là người giám hộ”.

Với tình trạng mất năng lực dân sự, thì anh của bạn phải có người giám hộ. Nếu anh của bạn chưa có gia đình, thì người giám hộ đương nhiên là cha mẹ; nhưng bố mẹ, ông bà bạn đều cũng đã qua đời, do vậy, người thân thích nhất của anh bạn là bạn và em gái. Điều kiện của cá nhân làm người giám hộ được quy định tại Điều 49 Luật Dân sự năm 2015 như sau:

“Cá nhân có đủ điều kiện sau đây có thể làm người giám hộ:

1. Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ;

2. Có tư cách đạo đức tốt và các điều kiện cần thiết để thực hiện quyền, nghĩa vụ của người giám hộ;

3. Không phải là người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc người bị kết án nhưng chưa được xóa án tích về một trong các tội cố ý xâm phạm tính mạng, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người khác;

4. Không phải là người bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con chưa thành niên”.

Nếu phù hợp với quy định tại Điều 49 Bộ luật Dân sự, thì bạn hoàn toàn có thể trở thành người giám hộ của anh trai của bạn. Khi bạn là người giám hộ của anh trai, thì bạn phải có nghĩa vụ chăm sóc, bảo đảm việc điều trị bệnh cho người được giám hộ; đại diện cho người được giám hộ trong các giao dịch dân sự; quản lý tài sản của người được giám hộ, bạn cũng có nghĩa vụ theo quyết định của Tòa án trong số các nghĩa vụ quy định tại khoản 1 Điều này.

Về thủ tục đăng ký giám hộ: Trường hợp anh trai bạn không còn người giám hộ đương nhiên, nhưng bạn và em gái bạn là ruột thịt, nên có thể thỏa thuận để cử ra một người giám hộ cho anh trai bạn. Việc giám hộ phải được đăng ký tại UBND cấp xã nơi cư trú của bạn hoặc người được giám hộ. Người đăng ký giám hộ phải nộp tờ khai đăng ký giám hộ cho cơ quan đăng ký hộ tịch. Trong thời hạn 3 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ giấy tờ theo quy định tại khoản 1 Điều này, nếu thấy đủ điều kiện theo quy định pháp luật thì công chức tư pháp - hộ tịch ghi vào Sổ hộ tịch và cùng người đi đăng ký giám hộ ký vào Sổ hộ tịch, báo cáo Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã cấp trích lục cho người yêu cầu.

Quy định trong pháp luật dân sự về việc giám sát việc giám hộ. Xuất phát từ phát sinh liên quan đến tài sản của người được giám hộ, những nhà làm luật đã xây dựng nên những nội dung của quy định này (Trích Điều 51 Bộ luật Dân sự): “Người thân thích của người được giám hộ thỏa thuận cử người giám sát việc giám hộ trong số những người thân thích. Trường hợp giám sát việc giám hộ có liên quan đến quản lý tài sản của người được giám hộ, phải được đăng ký tại UBND cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ”. Em gái bạn có quyền giám sát việc giám hộ của bạn đối với tài sản của người anh, nếu vì lý do nào đó mà em gái bạn không giám sát việc giám hộ đối với tài sản của anh bạn, thì có thể cử trong số những người thân thích ruột thịt là bác ruột, chú ruột, cậu ruột cô ruột, dì ruột của bạn nếu những người này có năng lực hành vi dân sự đầy đủ.

Người giám sát việc giám hộ có quyền theo dõi, kiểm tra người giám hộ trong việc thực hiện việc giám hộ, xem xét, có ý kiến kịp thời bằng văn bản về việc xác lập, thực hiện giao dịch dân sự quy định tại Điều 59 của Luật Dân sự (tức là người giám hộ phải bảo quản tài sản của người được giám hộ như bảo quản tài sản của chính mình, chỉ được thực hiện mọi giao dịch liên quan đến lợi ích của người được giám hộ; Mọi giao dịch khác liên quan đến tài sản của người được giám hộ phải được sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ).

Luật sư TRẦN THU THỦY