Cô gái với niềm tự hào về làng nghề Ngũ Xã
(PNTĐ) - Không ồn ào giữa phố thị, làng nghề đúc đồng Ngũ Xã lặng lẽ giữ lửa suốt nhiều thế kỷ, để mỗi tác phẩm ra đời đều mang theo hơi thở của lịch sử và chiều sâu văn hóa dân tộc. Trong dòng chảy ấy, cô gái Nguyễn Thùy Phương, sinh năm 1985 làm nghề kinh doanh Logistics, là Chi hội phó Chi hội Phụ nữ Tổ 14, phường Phú Diễn (Hà Nội) luôn tự hào về làng nghề Ngũ Xã. Bởi với cô, tình yêu và niềm tự hào đó chỉ không dừng ở ký ức làng nghề, mà trở thành động lực để cô tiếp tục gìn giữ, lan tỏa và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.
Làng nghề đúc đồng Ngũ Xã, nay thuộc phường Ba Đình, thành phố Hà Nội, được hình thành từ thời Lê Trung Hưng. Theo các tư liệu lịch sử, triều đình đã tuyển chọn những nghệ nhân đúc đồng giỏi từ năm xã của các tỉnh Hưng Yên và Bắc Ninh là: Đông Mai, Châu Mỹ, Long Thượng, Đào Viên và Điện Tiến đưa về kinh đô Thăng Long lập Tràng đúc, phục vụ việc chế tác đồ thờ, pháp khí và các công trình quan trọng của triều đình. Từ sự hội tụ này, làng nghề mang tên Ngũ Xã – chính thức ra đời và vang danh: “Dệt Yên Thái – Gốm Bát Tràng – Vàng Định Công – Đồng Ngũ Xã”
Những người thợ từ năm vùng quê mang theo kỹ thuật tinh xảo, bí quyết nghề cùng sinh sống và làm nghề bên hồ Trúc Bạch. Trải qua nhiều thế hệ, nghề đúc đồng Ngũ Xã không chỉ được bảo tồn mà còn phát triển, trở thành một trung tâm đúc đồng tiêu biểu của Thăng Long – Hà Nội, góp phần định hình diện mạo văn hóa, tín ngưỡng của kinh thành xưa.
Gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của làng là chùa Ngũ Xã, tên chữ là Thần Quang Tự. Đây là ngôi chùa do chính dân làng dựng nên, vừa là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, vừa là không gian gửi gắm niềm tin và đạo nghề. Pho tượng Phật A Di Đà bằng đồng đen nặng gần 10 tấn, cao 3,96m, tọa trên đài sen 96 cánh là bảo vật thiêng liêng, trở thành biểu tượng tâm linh tiêu biểu của làng nghề thể hiện trí tuệ và tài năng của những người thợ đúc đồng Ngũ Xã, trở thành biểu tượng tâm linh tiêu biểu của làng nghề.
Nguyễn Thùy Phương chia sẻ: Truyền thống đúc đồng Thăng Long mà Ngũ Xã là đại diện nổi bật còn được phản ánh qua các công trình lớn, trong đó có đền Trấn Vũ (Quán Thánh) – một trong “Thăng Long tứ trấn”. Pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ bằng đồng tại đây là minh chứng cho đỉnh cao của nghệ thuật đúc đồng cổ truyền, gắn với dòng chảy chung của nghề đúc đồng kinh thành, trong đó có dấu ấn của nhiều thế hệ thợ Ngũ Xã. Trong thời kỳ hiện đại, nghề đúc đồng Ngũ Xã tiếp tục khẳng định giá trị qua việc tham gia chế tác những công trình mang ý nghĩa chính trị – lịch sử. Tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt tại Văn phòng Chủ tịch nước là một tác phẩm tiêu biểu, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật truyền thống và tinh thần thời đại, đòi hỏi sự chính xác, trang nghiêm và trách nhiệm cao của người nghệ nhân.
Đặc biệt, quả chuông đồng đặt tại Ngã ba Đồng Lộc – nơi ghi dấu sự hy sinh anh dũng của mười nữ thanh niên xung phong – là một công trình mang giá trị lịch sử và nhân văn sâu sắc. Tiếng chuông do nghệ nhân Ngũ Xã chế tác không chỉ là âm thanh của kim loại, mà còn là tiếng vọng của ký ức, của lòng tri ân và sự nhắc nhớ về trách nhiệm gìn giữ hòa bình hôm nay.
Hơn cả một làng nghề, Ngũ Xã hôm nay là một không gian văn hóa sống động giữa lòng Thủ đô. Đến với Ngũ Xã, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng những tác phẩm đồng có tuổi đời hàng trăm năm, mang dấu ấn kỹ thuật và tâm hồn của nhiều thế hệ nghệ nhân, mà còn có thể dạo bước bên hồ Trúc Bạch, ghé thăm chùa Thần Quang Tự, lắng nghe câu chuyện làng nghề qua từng khuôn đúc, nhịp búa. Đó là hành trình chậm rãi để cảm nhận vẻ đẹp trầm mặc và chiều sâu văn hóa của một làng nghề gắn bó với lịch sử Thăng Long – Hà Nội.
Thùy Phương cho biết: Trong bối cảnh đô thị hóa và hội nhập, việc gìn giữ và phát huy giá trị làng nghề đúc đồng Ngũ Xã đặt ra nhiều thách thức và yêu cầu mới, với niềm đam mê du lịch, yêu văn hóa truyền thống và đặc biệt luôn cảm thấy tự hào với các giá trị làng nghề của Việt Nam, tôi rất vinh dự được trở thành thí sinh của cuộc thi ‘Nữ đại sứ du lịch làng nghề’” năm 2025. Tôi luôn ý thức rõ trách nhiệm của mình trong việc lan tỏa giá trị lịch sử, kết nối nghệ nhân với cộng đồng, đặc biệt là phụ nữ và thế hệ trẻ, để truyền thống không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục được tiếp nối. Ngũ Xã vẫn đỏ lửa qua năm tháng, bền bỉ tạo nên những tác phẩm đồng mang chiều sâu lịch sử và giá trị văn hóa đặc sắc.
"Với tôi, Ngũ Xã không chỉ là làng nghề gần 500 năm tuổi… mà Ngũ Xã còn là tuổi thơ, là nơi tôi sinh ra và lớn lên giữa những khuôn đồng nặng trĩu công sức của bao thế hệ, là ký ức đẹp nhất của gia đình tôi. Tôi lớn lên trong những con ngõ nhỏ còn thơm mùi đồng nung, trong những ngày nghe tiếng búa chan chát bên lò lửa, những buổi sau giờ học ngồi say sưa nhìn ngắm các ông, các bác bên cạnh nhà làm khuôn đúc đồng từ đất và giấy bồi. Và đặc biệt hơn, tôi mang trong mình bài học về sự chịu thương chịu khó từ mẹ. Những năm tháng bao cấp khó khăn, mẹ kể - ngày ấy trẻ con trong làng đều đạp xe đạp đi khắp các phố, các ngõ ở Hà Nội để mua đồng nhôm cũ hỏng – mang về gom lại tìm nguyên liệu làm đồng. Đó là cách mẹ tôi và bao người dân nơi đây gìn giữ lửa nghề, gìn giữ truyền thống của ông cha trong những ngày gian khó nhất. Chính từ những câu chuyện ấy, tôi hiểu rằng mỗi sản phẩm đồng không chỉ có giá trị nghệ thuật, mà còn chứa cả mồ hôi, ký ức và lòng tự tôn của người làng tôi. Điều khiến tôi tự hào nhất khi tham gia cuộc thi ‘Nữ Đại sứ Du lịch Làng nghề’ năm nay là tôi được giới thiệu về chính nơi mình sinh ra và lớn lên – làng nghề đúc đồng Ngũ Xã. Với tôi, niềm tự hào về Ngũ Xã không chỉ nằm ở quá khứ được hun đúc qua nhiều thế kỷ, mà còn ở trách nhiệm hôm nay trong việc gìn giữ, lan tỏa và đưa làng nghề đến gần hơn với công chúng và du khách. Giữ lửa cho Ngũ Xã chính là giữ lấy ký ức, bản sắc và tinh thần của Thăng Long – Hà Nội để những giá trị ấy tiếp tục được truyền trao bền vững cho các thế hệ mai sau" - Thùy Phương chia sẻ.
