Làm đẹp không gian công cộng Thủ đô: tâm và tài

Dự án nghệ thuật công cộng trên khu vực phường Phúc Tân ven Sông Hồng có thể coi là một nỗ lực tiếp theo của chính quyền địa bàn và nhóm nghệ sĩ tình nguyện.

Dùng chữ “bãi rác” Phúc Tân để chỉ nơi vừa được “hô biến” thành… triển lãm nghệ thuật thì có vẻ hơi quá. Bởi lẽ con đường đê ven sông Hồng, đoạn chạy qua phường Phúc Tân này chỉ là nơi thường xuyên tập kết rác thải, phế liệu của một số hộ dân. Thực ra, chuyện một khu đất lưu không bị biến thành nơi đổ rác, hay nơi tụ tập của những thành phần bất hảo… vốn rất dễ gặp ở các đô thị mà phường Phúc Tân cũng không phải ngoại lệ. Đó là phần xấu xí nhất của các con phố, thường làm đau đầu nhà chức trách cũng như những người dân xung quanh.

Vậy phải làm gì với những khu đất là “mặt sau” của thành phố này?

Cũng như dự án Con đường gốm sứ hay dự án vẽ tranh 3D ở khu vực Pháo Đài Láng, Phố Bích họa Phùng Hưng, dự án vẽ trang trí các bốt điện thoại trên các tuyến phố…, các họa sỹ đã mang đến “bãi rác” Phúc Tân các sáng tạo nghệ thuật với mục đích làm đẹp cho không gian nơi này. Đương nhiên, khi không gian đã đẹp lên, thì kẻ vô ý thức đến đâu cũng sẽ cảm thấy phải “chùn tay” khi định vấy bẩn nó. Nghệ thuật đẩy lùi cái xấu, cái ác, theo đúng nghĩa đen của từ này.

Điều đáng nói, thay vì làm đẹp bằng cách “trang trí” như thông thường, nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn, giảng viên đại học Mỹ thuật Việt Nam đã xây dựng hẳn một dự án nghệ thuật mang đầy tính sáng tạo và tinh thần tiên phong. Là giám tuyển của dự án, anh đã lên kế hoạch trước khoảng 6 tháng, kết hợp với 13 nghệ sĩ trong nước ở 3 miền Bắc - Trung - Nam và 3 nghệ sĩ nước ngoài sinh sống lâu năm ở Việt Nam. Anh xây dựng kịch bản nghệ thuật cho bức tường dựa trên giá trị văn hoá, lịch sử của Việt Nam, đặc biệt là vị trí của bãi Phúc Tân, sông Hồng, cầu Long Biên. Dựa theo bức tường cũ dài 500m được dựng từ 20 năm trước với mục đích “chống lấn đất”, các tác phẩm nghệ thuật của dự án được làm từ chính nguyên vật liệu tái chế và rác thải.

Dấu ấn lịch sử, văn hóa của Hà Nội rất đậm đặc qua các tác phẩm được thể hiện tại đây, chẳng hạn tác phẩm “Gánh hàng rong”, “Phù điêu Đông Dương” của tác giả Nguyễn Thế Sơn tái hiện hình ảnh trên bến dưới thuyền của đất Kẻ chợ xa xưa… Có thể thấy rằng nghệ thuật đã vượt ra khỏi các tháp ngà của nhà triển lãm, bảo tàng, để tiến thẳng vào đời sống. Các tác giả còn không nề hà sử dụng cả không gian xô bồ, nhếch nhác xung quanh để làm “điểm tựa” cho tác phẩm của mình. Tác phẩm "Phù sa" sử dụng vật liệu là gốm, sành, đất nung, họa sĩ Nguyễn Đức Phương lấy bụi của đô thị kết hợp với phù sa của sông Hồng và các mảnh sành được thu lượm từ dưới đáy sông để tái hiện lại nền móng của một ngôi chùa từ thế kỷ 16 đã bị biến mất. Điều thú vị là tác phẩm này được “sắp đặt” ngay trên bức tường ngôi nhà lợp proximang, tạo ra một sự hài hòa bất ngờ.

Không chỉ đơn thuần là mang nghệ thuật về “bãi rác”, mà dự án này đã thực sự biến rác thành nghệ thuật. Đủ loại rác đã được lấy ngay từ thực địa, không chỉ là một cách “tận dụng” để chuyển tải những thông điệp về môi trường, mà nó còn mang đến cả một bảo tàng sống động về đời sống nơi đây.

Nghệ sĩ Lê Đăng Ninh sử dụng 20 chiếc thùng phuy, vật dụng đặc trưng của những ngôi nhà nổi ở bãi giữa sông Hồng để đưa đến cái nhìn về cuộc sống của những người dân ngụ cư nơi bãi giữa sông Hồng. Hơn 10.000 chai nhựa gom được ở các trường học, khu dân cư, đã được tạo hình thành 4 chiếc thuyền buồm, gợi nhớ hình ảnh trên bến dưới thuyền tấp nập ở bãi sông Hồng xưa. Tác phẩm “Thành phố ven sông” của nhà điêu khắc Nguyễn Ngọc Lâm sử dụng thùng phuy cũ tạo nên 1 thành phố ven sông nghệ thuật. Nhà thiết kế Tây Ban Nha Diego Cortiza đã thu gom những chiếc bu gà ở chợ Long Biên (Hà Nội) để sơn màu, biến thành những chiếc lồng đèn soi chiếu hình ảnh con rồng được vẽ, và hình ảnh cầu Long Biên được ghép từ những mảnh gương vỡ trên tường. Rõ ràng các tác phẩm nghệ thuật mang đến “bãi rác” Phúc Tân đã được lựa chọn kỹ càng từ chất liệu đến ý tưởng, tất cả đều làm toát lên thông điệp về văn hóa, về môi trường…

Khi trào lưu nghệ thuật công cộng phát triển đã khiến cho các chuyên gia phải lo lắng, không chỉ vì sự bão hòa, nhàm chán bởi những hình thức “tranh tường”, “trang trí” cứ lặp đi lặp lại, mà còn lo lắng cả một thứ “rác nghệ thuật” mới sinh ra, nguy hại không kém “rác” sinh hoạt thải ra. Nghệ thuật công cộng, nếu như kém cỏi, sẽ gây hại lâu dài đến thẩm mỹ của công chúng.

Trong bối cảnh đó, dự án nghệ thuật ở Phúc Tân chính là một bước đột phá trong nghệ thuật công cộng. Nó chỉ ra cho cộng đồng thấy rằng, để làm đẹp các không gian công cộng, người ta không chỉ cần cái Tâm mà còn cần cả cái Tài.

Ms Cà Rốt