Lễ chùa đầu xuân: Nét đẹp văn hóa tâm linh bền vững của người Việt
(PNTĐ) - Mỗi độ Tết đến, khi nhịp sống dường như chậm lại sau một năm tất bật, người Việt lại hướng lòng mình về chốn cửa thiền. Lễ chùa đầu xuân từ lâu đã trở thành một phong tục quen thuộc, không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn là một nét đẹp văn hóa sâu bền trong đời sống tinh thần dân tộc.
Sau thời khắc giao thừa thiêng liêng, nhiều gia đình chọn đến đền, chùa để dâng hương, cầu nguyện cho một năm mới bình an, thuận hòa. Nhưng vượt lên trên ý nghĩa “cầu may”, lễ chùa đầu năm thực chất là hành trình tìm về sự tĩnh tại trong tâm hồn. Trong không gian thanh tịnh của sân chùa, giữa tiếng chuông ngân và làn khói hương trầm bảng lảng, con người như được nhắc nhở sống chậm lại, soi chiếu nội tâm và khởi tâm hướng thiện.
Người dân đi lễ chùa đầu năm tại chùa Quán Sứ, Hà Nội
Theo PGS. TS Phạm Ngọc Trung, nguyên Trưởng khoa Văn hóa và Phát triển (Học viện Báo chí và Tuyên truyền), phong tục đi lễ chùa đầu năm của người Việt đã hình thành từ rất sớm, là nhu cầu tâm linh chính đáng của người dân. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng chùa không phải nơi “ban chức tước, bổng lộc, tiền tài” như một số người lầm tưởng. Giá trị cốt lõi của việc đi lễ nằm ở sự thành tâm và định hướng đạo đức cho mỗi cá nhân trong năm mới. Nếu chỉ coi lễ chùa như một hình thức xin - cho về vật chất, thì ý nghĩa nhân văn của phong tục sẽ bị thu hẹp.
Ông cũng cho rằng việc dâng lễ không nằm ở mâm cao cỗ đầy, mà quan trọng nhất là lòng thành. Một nén hương, một chén nước, nếu xuất phát từ tâm trong sáng, đã đủ để thể hiện sự kính ngưỡng. Điều đáng lưu tâm là cần tránh những biểu hiện thiếu văn minh như chen lấn, xô đẩy, đốt vàng mã tràn lan hay đặt nặng hình thức, bởi những điều đó đi ngược lại tinh thần thanh tịnh của cửa Phật.
Ở góc nhìn của Phật giáo, Đại đức Thích Khai Trung, Phó Trưởng ban Hướng dẫn Phật tử (Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam) cũng khẳng định rằng giá trị thực sự của lễ chùa đầu xuân không nằm ở việc cầu xin tài lộc, mà ở sự tỉnh thức và chánh niệm. Theo Đại đức, đến chùa là dịp để mỗi người nhìn lại mình, phát nguyện sống tốt hơn, biết hiếu thảo với cha mẹ, yêu thương gia đình và mở lòng chia sẻ với cộng đồng.
Người dân thành kính dâng hương tại chùa Tam Chúc ngày mùng 3 Tết Bính Ngọ
Đại đức nhấn mạnh rằng lễ Phật không chỉ là thắp hương hay đọc lời khấn, mà quan trọng hơn là thực hành chánh niệm trong đời sống hằng ngày. Khi tâm trong sáng, hành vi đúng mực, thì mỗi người đã tự tạo dựng phúc lành cho chính mình. Việc giữ gìn sự tôn nghiêm nơi cửa Phật - từ cách ăn mặc giản dị, ứng xử hòa nhã đến ý thức bảo vệ môi trường chùa chiền - cũng là biểu hiện của văn hóa và lòng thành kính.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi áp lực công việc, học tập và cuộc sống ngày càng lớn, nhu cầu tìm về chốn bình yên lại càng rõ nét. Với nhiều người phụ nữ -những người giữ lửa gia đình, lễ chùa đầu xuân còn là dịp gửi gắm ước mong bình an cho chồng con, cha mẹ. Sự thành kính ấy không ồn ào, không phô trương, mà lặng lẽ như chính tình yêu thương họ dành cho tổ ấm của mình. Ở góc độ này, lễ chùa đầu năm không chỉ là hoạt động tín ngưỡng, mà còn là cách mỗi người vun bồi giá trị gia đình và gìn giữ nền nếp truyền thống.
Có thể thấy, lễ chùa đầu xuân là nơi giao thoa giữa tín ngưỡng và văn hóa. Đó không chỉ là nghi lễ cá nhân mà còn là sinh hoạt cộng đồng. Hình ảnh những gia đình nhiều thế hệ cùng nhau đi chùa trong những ngày đầu năm tạo nên một bức tranh ấm áp, gắn kết. Trẻ nhỏ theo chân cha mẹ học cách chắp tay, cúi đầu; người lớn tuổi gửi gắm ước nguyện bình an cho con cháu. Chính sự tiếp nối ấy làm nên sức sống bền bỉ của truyền thống.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhiều áp lực và biến động, nhu cầu tìm về điểm tựa tâm linh càng trở nên rõ nét. Lễ chùa đầu năm vì thế không chỉ là phong tục, mà còn là một liệu pháp tinh thần giúp con người cân bằng lại cảm xúc, khơi dậy niềm tin và hy vọng. Khi mỗi người bước qua cánh cổng chùa với tâm thế an nhiên, họ đang tự trao cho mình một khởi đầu nhẹ nhàng và tích cực hơn cho hành trình phía trước.
Giữ gìn và phát huy nét đẹp lễ chùa đầu xuân không chỉ là trách nhiệm của riêng ai, mà là sự chung tay của cả cộng đồng. Khi mỗi người hiểu đúng ý nghĩa của việc đi lễ, như lời các chuyên gia và chức sắc tôn giáo đã chia sẻ - thì phong tục này sẽ tiếp tục tỏa sáng như một giá trị văn hóa bền vững.
Xuân rồi sẽ qua, nhưng dư âm của khoảnh khắc đứng trước ban thờ Phật, lặng lẽ gửi gắm một lời nguyện ước thiện lành, có thể theo ta suốt cả năm dài. Và có lẽ, chính sự lắng đọng ấy mới là món quà tinh thần quý giá nhất mà lễ chùa đầu xuân mang lại cho mỗi người Việt.
