Mùng 3 “Tết thầy” gửi gắm thông điệp gì?
(PNTĐ) - “Mùng 1 Tết cha, mùng 2 Tết mẹ, mùng 3 Tết thầy” từ lâu đã trở thành một nếp nghĩ quen thuộc trong văn hóa Việt. Nhưng nếu chỉ hiểu theo thứ tự thăm viếng từng ngày, có lẽ chúng ta đã bỏ qua tầng sâu ý nghĩa của truyền thống này – một thông điệp về những giá trị nền tảng làm nên con người.
Nhiều người thường diễn giải câu “Mùng 1 Tết cha, mùng 2 Tết mẹ, mùng 3 Tết thầy” theo nghĩa khá cụ thể: mùng 1 về bên nội, mùng 2 sang bên ngoại, mùng 3 đến chúc Tết thầy cô. Cách hiểu ấy không sai, nhưng có phần giản lược. Bởi trong cấu trúc văn hóa truyền thống, ba ngày Tết không chỉ là những ngày nghỉ lễ, mà là khoảng thời gian thiêng liêng và quan trọng nhất trong năm.
Dân gian từng nói: “Đói giỗ cha, no ba ngày Tết” hay “No ba ngày Tết, đói ba tháng hè”. Tết vì thế là thời điểm hội tụ của sự đủ đầy, đoàn viên và những mối quan hệ cốt lõi. Nếu nhìn rộng ra, câu tục ngữ kia không đơn thuần sắp xếp lịch thăm hỏi, mà nhấn mạnh rằng: những ngày quan trọng nhất nên dành cho những người quan trọng nhất trong đời. Theo quan niệm xưa, đó chính là cha mẹ và người thầy.
Trong xã hội phong kiến, khi nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp, cơ hội đổi đời của một cá nhân không nhiều. Con đường học hành, thi cử gần như là lối mở hiếm hoi để vươn lên. Người thầy vì thế không chỉ dạy chữ, mà còn mở ra tương lai. Công sinh thành và dưỡng dục thuộc về cha mẹ; công dạy dỗ, khai mở thuộc về thầy. Trật tự ấy phản ánh một hệ giá trị, trong đó giáo dục được đặt ở vị trí nền tảng của sự lập thân.
Không phải ngẫu nhiên mà từ thế kỷ XV, trong bài ký đề danh tiến sĩ khoa Nhâm Tuất niên hiệu Đại Bảo thứ 3 (năm 1442) tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, danh sĩ Thân Nhân Trung đã khẳng định: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia.” Khi hiền tài được coi là sức sống của đất nước, thì người góp phần hun đúc nên hiền tài – người thầy – tất yếu được đặt ở vị trí đặc biệt trong trật tự đạo lý truyền thống. “Mùng 3 Tết thầy”, vì thế, không chỉ là một phong tục, mà là sự biểu đạt của một quan niệm xã hội coi trọng giáo dục.
Bước sang xã hội hiện đại, cơ hội nghề nghiệp đa dạng hơn, con đường thành đạt không còn gói gọn trong khoa cử hay học vị. Nhưng dù lựa chọn theo hướng nào, mỗi người vẫn cần tri thức, kỹ năng và định hướng. Vai trò của người thầy vì vậy không hề suy giảm, thậm chí càng trở nên quan trọng trong một xã hội đặt nặng chất lượng nguồn nhân lực.
Tinh thần ấy được nhắc lại bằng một cách diễn đạt khác trong thời hiện đại. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng viết: “Vì lợi ích mười năm trồng cây, vì lợi ích trăm năm trồng người.” Khi giáo dục được nhìn ở tầm trăm năm, thì sự trân trọng dành cho người thầy không thể chỉ gói gọn trong một nghi thức hay một ngày kỷ niệm.
Thực tế hôm nay cho thấy, tinh thần “Tết thầy” có thể không còn được thực hành cứng nhắc theo ngày tháng, nhưng lại hiện diện một cách tự nhiên trong đời sống. Mỗi dịp Tết đến, khi nhiều người trở về quê hương, gặp lại bạn học cũ, việc cùng nhau ghé thăm thầy cô giáo xưa thường diễn ra như một nhu cầu tự thân. Không cần lời nhắc, không cần hình thức, sự tri ân ấy vẫn bền bỉ tồn tại.
Truyền thống chỉ thực sự sống khi nó được hiểu đúng và thích ứng với đời sống mới. “Mùng 3 Tết thầy” vì thế không nên chỉ được nhìn như một nghi thức của quá khứ, mà là lời nhắc về những giá trị nền tảng: gia đình, giáo dục và đạo học. Khi những giá trị ấy còn được gìn giữ, tinh thần Tết thầy vẫn còn nguyên ý nghĩa, dù hình thức có thể đã khác đi.
