“Khuyến sinh” để nâng cao chất lượng dân số

Kỳ cuối: Quyết tâm thực hiện thành công "mục tiêu khó"

Luật Dân số đã bãi bỏ quy định hạn chế số con, khuyến khích mỗi cặp vợ chồng sinh đủ 2 con. Ảnh minh họa

Việt Nam: Quốc gia đầu tiên ban hành Luật Dân số
Theo bà Vũ Thị Thanh Thúy - Phó Chi cục Trưởng Chi Cục Dân số, Trẻ em và Phòng chống Tệ nạn xã hội, Sở Y tế Hà Nội, thực tế cho thấy nhiều quốc gia trên thế giới mới chỉ thành công trong giảm sinh và gặp rất nhiều khó khăn ở chiều ngược lại. Đơn cử như Hàn Quốc hay Nhật Bản, dù đã triển khai nhiều biện pháp nhưng hiện nay, vẫn đang phải đối diện với tình trạng già hóa dân số và mức sinh tiếp tục giảm sâu một cách trầm trọng.

Với việc sớm nhận diện được thực trạng, Việt Nam đang duy trì và hoàn thiện hệ thống chính sách khuyến sinh. Đáng chú ý, Luật Dân số gồm 8 chương, 30 điều được Quốc hội khóa XV thông qua tại kỳ họp thứ 10, có hiệu lực vào ngày 1/7/2026 đã đánh dấu sự thay đổi căn bản trong chính sách dân số của Việt Nam. Luật đặt mục tiêu duy trì mức sinh thay thế, giảm mất cân bằng giới tính khi sinh, thích ứng với già hóa dân số và nâng cao chất lượng dân số. Điểm mới quan trọng của Luật là đã bãi bỏ quy định hạn chế số con, khuyến khích mỗi cặp vợ chồng sinh đủ 2 con. Nhà nước thực hiện chính sách duy trì mức sinh thay thế, bình quân 2,1 con/phụ nữ; quyền quyết định số con, thời điểm và khoảng cách sinh thuộc về mỗi cá nhân, cặp vợ chồng.

Luật cũng đưa ra những điều khoản quan trọng thúc đẩy mức sinh theo hướng: Căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ, có chính sách phù hợp hỗ trợ cặp vợ chồng, cá nhân sinh con, nuôi con; ưu tiên người có từ 2 con trở lên khi tiếp cận nhà ở xã hội, bao gồm ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội. Những quy định này được xem là giải pháp tháo gỡ rào cản đối với quyết định sinh đủ con hiện nay của nhiều cặp vợ chồng, nhất là ở các đô thị lớn, nơi áp lực về chỗ ở và chi phí sinh hoạt, chăm nuôi con ngày càng tăng.

 Để duy trì mức sinh thay thế, Luật Dân số quy định lao động nữ sinh con thứ 2 được nghỉ thai sản 7 tháng thay vì 6 tháng như hiện hành; lao động nam có vợ sinh con được nghỉ 10 ngày làm việc. Phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người, phụ nữ ở tỉnh, thành có mức sinh dưới mức sinh thay thế và phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi sẽ được hỗ trợ tài chính. 

Luật Dân số ra đời với nhiều chính sách ưu đãi để duy trì mức sinh thay thế đã đưa Việt Nam trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới xây dựng và ban hành Luật  này. Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, tới đây, Bộ Y tế sẽ khẩn trương xây dựng, hoàn thiện và tham mưu trình Chính phủ ban hành Nghị định hướng dẫn thực hiện Luật trước thời điểm 1/7/2026. Cùng đó là ban hành các Thông tư dưới Luật thuộc phạm vi, quyền hạn, nghĩa vụ của Bộ Y tế nhằm sớm đưa Luật Dân số đi vào thực tiễn đời sống.

 Đại biểu Trương Xuân Cừ, Đoàn ĐBQH TP Hà Nội đánh giá, khi Luật đã ban hành thì trách nhiệm của các cơ quan chuyên môn tham mưu, thực thi và trách nhiệm của hệ thống chính trị phải hết sức quyết liệt. Cần có sự đôn đốc, giải quyết cụ thể từng mục, phân rõ trách nhiệm của ai và hàng năm phải có đánh giá, kiểm điểm để rút kinh nghiệm.

Theo Phó Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế) Phạm Vũ Hoàng, phía Cục sẽ tiếp tục tham mưu, phối hợp với các bộ, ngành và các cơ quan liên quan để xây dựng các văn bản như Nghị định, Thông tư mà Luật đã giao cho Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, cũng như Bộ Y tế thực hiện. Các văn bản này phải đảm bảo tính đầy đủ, thống nhất và được ban hành kịp thời, xây dựng một cách đồng bộ với thời điểm Luật Dân số có hiệu lực để tránh khoảng trống về pháp lý. 

Bên cạnh đó, xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Dân số, đặc biệt là hướng dẫn triển khai các biện pháp duy trì mức sinh thay thế, giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, thích ứng già hóa dân số, nâng cao chất lượng dân số,... thể hiện rõ các tiêu chí, số lượng, quy trình thực hiện, phân cấp, phân quyền, cũng như việc phối hợp liên ngành.

Để các chính sách dân số vận hành hiệu quả và nguồn lực được huy động, phân bổ theo hướng tập trung bền vững và có trọng tâm, Phó Cục trưởng Cục Dân số Phạm Vũ Hoàng nhìn nhận, trước hết cần ưu tiên ngân sách đối với các nhiệm vụ trọng yếu, như 4 chính sách của Luật Dân số về duy trì mức sinh thay thế, giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, thích ứng với già hóa dân số, nâng cao chất lượng dân số. Đồng thời, các địa phương cần chủ động bố trí nhân lực, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cho đội ngũ làm công tác dân số, đặc biệt ở cơ sở, như củng cố mạng lưới cộng tác viên dân số…
Đặt gia đình vào trung tâm của công tác dân số
Bà Trần Thị Hồng, Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới cho biết, Luật Dân số ra đời là nền tảng, nhưng cần có thêm các chính sách về đảm bảo an sinh gia đình. Thúc đẩy mức sinh không thể đạt được thông qua các biện pháp hành chính hay khuyến khích đơn lẻ mà cần đặt gia đình vào trung tâm của công tác dân số. Để bảo đảm phát triển bền vững gia đình, cần một chiến lược đa chiều, kết hợp chính sách tài chính, dịch vụ công về chăm sóc trẻ em và người cao tuổi, cùng các chính sách thúc đẩy bình đẳng giới và việc làm linh hoạt. Chúng ta không chỉ “khuyến sinh” mà cần giảm áp lực và rủi ro khi duy trì gia đình có đủ con. Bên cạnh đó, cần thiết kế chính sách lao động thân thiện với gia đình, thay vì chỉ bảo vệ thai sản và tập trung vào phụ nữ. Ngoài ra, chú ý đến chính sách ưu đãi thuế, tín dụng cho hộ gia đình sinh đủ con.

Đối với TP Hà Nội, bà Vũ Thị Thanh Thúy - Phó Chi cục Trưởng Chi cục Dân số, Trẻ em và Phòng chống Tệ nạn xã hội, Sở Y tế Hà Nội, hiện nay, UBND Thành phố đã ban hành Chương trình điều chỉnh mức sinh đến năm 2030 với mục tiêu “Duy trì mức sinh hợp lý, tiến tới đạt và ổn định mức sinh thay thế, góp phần cân bằng cơ cấu dân số, bảo đảm nguồn nhân lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô”. Quan điểm chỉ đạo của Thành phố trong Chương trình này là “Điều chỉnh mức sinh là nhiệm vụ lâu dài, tổng hợp, liên ngành, cần sự tham gia của cả hệ thống chính trị. Lấy gia đình và người dân làm trung tâm, bảo đảm quyền tự quyết về sinh sản, tạo môi trường thuận lợi để người dân yên tâm sinh đủ hai con”.

Để khuyến sinh, Thành phố sẽ tập trung vào các nhóm giải pháp như đẩy mạnh truyền thông, vận động thay đổi nhận thức xã hội về mức sinh phù hợp; chú trọng truyền thông theo nhóm đối tượng, địa bàn;  hoàn thiện và đề xuất các chính sách hỗ trợ sinh con, nuôi dạy con; quan tâm chính sách đối với lao động nữ, các cặp vợ chồng trẻ, công nhân khu công nghiệp. Thành phố cũng quan tâm nâng cao chất lượng dân số ngay từ đầu đời thông qua tư vấn tiền hôn nhân, chăm sóc sức khỏe sinh sản, sàng lọc trước sinh và sơ sinh.

Sau khi Luật Dân số có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, bà Vũ Thị Thanh Thúy cho biết Chi Cục sẽ tiếp tục đề xuất sự phối hợp liên ngành để triển khai cơ chế ưu tiên nhà ở xã hội đối với gia đình sinh đủ 2 con. Thành phố cần phát triển mô hình trông trẻ linh hoạt (theo giờ/ngoài giờ) tại các địa bàn có nhiều lao động trẻ. Có cơ chế hỗ trợ tiếp cận dịch vụ theo nhóm đối tượng, ưu tiên giai đoạn gia đình đang nuôi con nhỏ và có kế hoạch sinh con thứ 2 để “ý định sinh” không bị đứt gãy vì thiếu dịch vụ.

Đánh giá cao vai trò của tổ chức Hội Phụ nữ, lãnh đạo Chi cục Dân số,Trẻ em và Phòng chống tệ nạn xã hội mong muốn trong thời gian tới, tổ chức Hội Phụ nữ sẽ tiếp tục tham gia phối hợp, đẩy mạnh tuyên truyền về Luật Dân số, các chính sách khuyến sinh của Nhà nước, Thành phố, thúc đẩy bình đẳng giới để phụ nữ yên tâm sinh con và sinh đủ 2 con trong bối cảnh nhiều chị em vẫn đang chịu bất bình đẳng giới khi họ vừa phải chăm sóc cha mẹ già, vừa nuôi dưỡng con nhỏ, vừa đảm nhiệm nhiều hơn các công việc nội trợ và chăm sóc không được trả công trong gia đình, vừa tham gia thị trường lao động.

Với quyết tâm chính trị cao, sự hoàn thiện của hệ thống chính sách, cách tiếp cận phù hợp và giải pháp đồng bộ, chúng ta đặt mục tiêu có thể từng bước kiểm soát mức sinh hợp lý và duy trì mức sinh thay thế vì sự phát triển bền vững của đất nước.