Một ánh sao băng giữa đời
PNTĐ-Những năm 1959 -1960, báo Tiền Phong thường tổ chức gặp mặt thông tín viên cuối năm, tôi gặp và quen với Dương Thị Xuân Quý ở đó...
...Ngày ấy báo Tiền Phong đóng trụ sở ở phố Phùng Hưng và tòa soạn rất chú ý công tác thông tín viên. Dương Thị Xuân Quý, Võ Khắc Nghiêm, tôi và một số anh chị em nữa thường được báo biểu dương là thông tín viên xuất sắc vì chúng tôi viết nhiều. Ngày đó Dương Thị Xuân Quý vừa rời trường Trưng Vương, Hà Nội để đi học Trung cấp mỏ ở Quảng Ninh, tôi thì ở đoàn địa chất trị thuỷ sông Hồng. Có lẽ địa chất và trường mỏ là chung ngành nên tôi và Quý hay trao đổi nhau.
Sau khi ra trường, Dương Thị Xuân Quý không làm nghề mỏ mà làm báo, chị về công tác ở báo Phụ nữ Việt Nam. Tôi cũng thỉnh thoảng có bài gởi cho báo Phụ nữ thông qua Quý. Bài “Cô gái sông Hồng”, tôi viết về Phạm Thị Vách sau này được phong anh hùng lao động là do Quý đặt bài và biên tập.
 |
| Nhà văn Dương Thị Xuân Quý |
Đầu năm 1968, lúc này tôi về làm việc ở Ban miền Nam của Trung ương Đảng, về mặt Chính phủ là Uỷ ban thống nhất, Ban này vừa lo tổ chức đưa cán bộ đi chiến trường miền Nam (gọi là đi B) và tổ chức các đoàn của Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam đi làm công việc ngoại giao, kể cả hệ thống các sứ quán của cách mạng miền Nam. Một lần, Dương Thị Xuân Quý đến gặp tôi hỏi ý kiến tư vấn về việc Quý muốn được vào chiến trường. Tôi giật mình vì chồng Quý, nhà thơ Bùi Minh Quốc mới đi chiến trường hơn một năm. Tôi trấn tĩnh, nói đùa với Quý:
- Nhớ Bùi Minh Quốc nên xin đi chứ gì?
- Đó là lẽ đương nhiên, nhưng cái cháy bỏng của mình là được chiến đấu ở miền Nam.
Quý nói chắc nịch. Nhìn thân hình mảnh mai, nhỏ nhắn của Quý tôi thật sự xúc động trước ý chí sắt đá đó. Tôi nói:
- Nhưng con Quý còn bé quá (lúc đó con của Bùi Minh Quốc và Dương Thị Xuân Quý mới một tuổi), hơn nữa Quốc vừa đi chiến trường. Coi như nhà Quý đã có một chiến sĩ ở mặt trận. Tuy tôi rất ủng hộ Quý, nhưng đó là hai điều phân vân.
Quý cho biết chị đã có đơn gởi Trung ương hội Phụ nữ và Ban tổ chức Trung ương xin đi B từ khi chưa lấy chồng, và Quý xác định:
- Chiến trường máu lửa mới là nơi sức trẻ phải xông pha, và đó là đề tài, là cuộc sống mà người cầm bút đáng đến và đáng viết. Bây giờ với Quý không chỉ là lý tưởng, là yêu cầu cống hiến mà nó còn là máu thịt, là tình yêu. Anh Quốc đã vào chiến trường, mình vào nữa. Hai người sẽ tiếp sức cho nhau.
Quý còn nói cả kế hoạch gởi con cho bà ngoại, và những quyết tâm của mình. Tôi ngồi nghe nói như bị thôi miên bởi vì ngày đó việc đi chiến đấu ở miền Nam là rất thiêng liêng, vì miền Nam luôn sục sôi trong mỗi chúng tôi. Cuối cùng tôi hoàn toàn ủng hộ nguyện vọng đi chiến trường của Quý và tư vấn thêm một số việc cần chuẩn bị trước khi lên đường ra trận...
Tháng 4 năm 1969, tôi được cơ quan cử đi mặt trận Khe Sanh, đây là chuyến đi B ngắn, nghĩa là vào công tác rồi ra. Cơ quan cần một số bài và ảnh chiến trường sôi bỏng để phục vụ cho công tác đối ngoại. Là người trong nhà và đi B ngắn nên tôi không phải tập trung ở Trường 105, nhưng cũng đến đó để được hướng dẫn cách hành quân, cách mang vác, cách ăn uống và nhất là kỷ luật hành quân. Tôi cũng là người được cơ quan giao chụp ảnh các đoàn đi B để lưu hồ sơ.
 |
| Phóng viên chiến trường Dương Thị Xuân Quý ở binh trạm 20 Trường Sơn (1968) |
Ở trường 105 tôi giật mình khi gặp Dương Thị Xuân Quý . Chị đã được Trung ương quyết định cử vào Khu 5. Tôi nhớ chị được phân công về chi 2, nhà ở gần bên suối. Quý tập trung gần cả tháng rồi. Trường 105 (ký hiệu T105) đóng ở khu rừng Xuân Mai, tỉnh Hòa Bình, có địa hình giống như núi rừng ở chiến trường, cũng có hang đá, có suối, có núi và có rừng. Tôi nhớ, tại đây chúng tôi đã từng tiễn Sơn Tùng, Tâm Tâm, Khải Hoàn, Mạnh Chẩn của báo Tiền Phong và Thiếu niên tiền phong lên đường đi B. Lần đó, vào một sáng Chủ nhật, trường cho xe đưa tôi về Hà Nội để nhận phim ảnh. Anh Văn - Hiệu trưởng nhà trường nói với đồng chí lái xe: “Chúng tôi cho chị Dương Thị Xuân Quý về thăm con nhỏ 1 ngày, chiều mai nhớ đưa chị lên cùng nhé”. Thế là tôi cùng Quý đi chung một chuyến xe từ Trường 105 về Hà Nội.
Chiều hôm sau xe đến đón tôi ở cơ quan 56 Quốc Tử Giám, tôi ra xe đã thấy Dương Thị Xuân Quý và một đồng chí cũng được về phép đã ngồi ở trên.
Trên đường trở lại trường, Quý cho biết chị phải mượn xe đạp của bạn để về nhà thăm con gái đang ở nơi sơ tán. Quý nói nhiều về con gái Bùi Dương Hương Ly mới 16 tháng tuổi. “Lần này mình đi nó không khóc mới hay chứ”. Quý vô cùng thương yêu con gái. Việc một phụ nữ, một nhà báo nữ ra chiến trường đã là điều hiếm, là một hành động dũng cảm phi thường; nhưng với Quý sự dũng cảm còn đặc biệt và phi thường hơn, đó là để con gái mới một năm rưỡi tuổi cho mẹ trông hộ để lên đường. Tôi nhìn Quý với cả lòng khâm phục và quý mến, nghĩ rằng với ý chí kiên cường đó chắc chắn Quý sẽ thành công. Tôi nhớ, đợt đi B đó, cùng với Quý còn có nhà thơ, nhạc sĩ Diệp Minh Tuyền và một nhà báo ở báo Hà Tĩnh.
Một tuần sau đoàn của Dương Thị Xuân Quý đi trước. Một tuần sau nữa đến lượt chúng tôi lên đường. Quý đi theo đường dây giao liên còn chúng tôi đi B ngắn nên đi bằng ô tô, vào đến Hà Tĩnh rồi đi bộ tiếp. Tôi nhớ sau khi vượt qua cổng trời cao chót vót, đá dựng đứng và trơn hơn trát mỡ, đoàn chúng tôi dừng chân ở binh trạm 20.
Tôi gặp lại đoàn đi Khu 5, Nam Bộ và gặp lại Dương Thị Xuân Quý. Mới chưa đầy một tháng hành quân, Quý gầy hơn, nhưng chắc khỏe. Chị khoe: "Mình leo qua cổng trời không bị ngã lần nào, có tài không?".
Đồng chí trạm trưởng nghe vậy liền nói: “Cô đã tốt nghiệp một trường đại học thực tế rồi đó”. Quý cười sung sướng.
Tôi chia tay Dương Thị Xuân Quý và các bạn quen ở Trường 105 tại đây để vào Mặt trận Khe Sanh, Dương Thị Xuân Quý đi Khu 5, Diệp Minh Tuyền đi Nam Bộ. Trước lúc chia tay, Quý bảo tôi: “Anh bấm cho tôi một kiểu ảnh”.
Tôi chụp, Quý đội mũ tai bèo, cười tươi. Rủi thay chỉ chụp được một kiểu vì đúng lúc máy hết phim và không thể chờ được. Kiểu ảnh đó là tấm ảnh đầu tiên Quý ở chiến trường.
*
Năm 1969, cơ quan Ban miền Nam của tôi nhận được một số bản thảo từ Khu 5 gởi ra, trong đó có truyện ngắn Hoa rừng của Dương Thị Xuân Quý. Anh Lê Toàn Thư, Ủy viên Trung ương, Phó Ban miền Nam, thủ trưởng của tôi, mời anh Bảo Định Giang (Đảng Đoàn hội văn nghệ Trung ương) lên để trao các bản thảo mới nhận được. Anh Giang và anh Hà Mậu Nhai (lúc đó là Giám đốc nhà xuất bản Giải phóng) vừa đến thì chúng tôi nhận được tin từ chiến trường, Dương Thị Xuân Quý đã hy sinh. Anh Giang cầm bản thảo Hoa rừng của Quý nói trong nước mắt: “Đây là bó hoa cuối cùng của Quý gửi chúng ta”.
Anh Lê Toàn Thư, nén xúc động nói: “Cô ấy là một phụ nữ đặc biệt, có ý chí và lòng dũng cảm vô song. Đơn cô viết xin đi miền Nam chiến đấu, cô khẳng định rằng cô không sợ chết, chỉ sợ không được chiến đấu cho sự nghiệp giải phóng miền Nam. Anh Thư nhắc lại nguyên văn một câu của Quý viết trong đơn: "Nếu phải hy sinh tính mạng, tôi sẵn sàng”.
Trình Quang Phú
