Nâng niu nhịp phách ca trù
(PNTĐ) - Đến với ca trù như một mối duyên định mệnh, NSƯT Bạch Vân đã dành trọn cuộc đời để gìn giữ, phục hồi và lan tỏa loại hình nghệ thuật truyền thống đặc biệt này. Từ những ngày ca trù gần như rơi vào quên lãng, bà kiên trì phục dựng, truyền dạy và đưa loại hình nghệ thuật bác học này trở lại đời sống đương đại, bằng sự bền bỉ của một người coi di sản là lẽ sống.
Sinh năm 1957, bà Bạch Vân sớm được nuôi dưỡng trong môi trường nghệ thuật. Cha là nhà thơ, mẹ hát dân ca ví giặm, âm nhạc và ngôn từ vì thế sớm đã trở thành một phần tự nhiên trong đời sống tinh thần của bà. Tuy nhiên, ca trù không đến với bà theo con đường quen thuộc. Mối duyên ấy bắt đầu từ những làn sóng phát thanh, khi tiếng hát của danh ca Quách Thị Hồ vang lên, để lại trong bà một ấn tượng sâu sắc. Bà nhận thấy, nét đẹp của ca trù là sự độc bản kiêu kỳ mà không loại hình nào có được, lắng đọng trầm tích và thấm đẫm triết lý của đời người.
Quyết định theo đuổi ca trù ở giai đoạn ấy không hề dễ dàng. Nhiều năm sau chiến tranh, ca trù vẫn mang trong mình những định kiến cũ, bị hiểu sai, thậm chí bị xem là loại hình nghệ thuật lạc hậu. Gia đình từng phản đối, xã hội chưa sẵn sàng đón nhận, nhưng bà Bạch Vân vẫn kiên định lựa chọn con đường nhiều gian nan. Với bà, nếu không có ai giữ, không có ai làm, ca trù sẽ thực sự biến mất khỏi đời sống.
Những năm cuối thập niên 1980, đầu 1990, ca trù đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng. Nhiều nghệ nhân cao tuổi lần lượt qua đời, kỹ thuật hát, đánh phách, đàn đáy không còn được truyền dạy bài bản. Trước thực tế đó, năm 1990, bà Bạch Vân quyết định thành lập Câu lạc bộ Ca trù Hà Nội. Những buổi sinh hoạt đầu tiên của câu lạc bộ diễn ra lặng lẽ. Có khi cả nhóm nghệ sĩ biểu diễn chỉ có một vài khán giả. Để duy trì hoạt động, bà Bạch Vân phải xoay xở đủ cách: Dạy học, buôn hồng xiêm, chắt chiu từng khoản nhỏ để lo kinh phí mời các nghệ nhân cũ từ nhiều địa phương về Hà Nội truyền nghề. Có giai đoạn, cuộc sống của bà vô cùng giản dị, thậm chí thiếu thốn, nhưng chưa bao giờ bà nghĩ đến việc dừng lại.
Song song với việc tổ chức biểu diễn, bà Bạch Vân dành nhiều thời gian đi thực địa, tìm gặp các nghệ nhân ca trù còn sót lại ở nhiều vùng miền. Những chuyến đi dài ngày, những buổi trò chuyện, ghi chép tỉ mỉ về kỹ thuật hát, nhịp phách, cách sử dụng đàn đáy… đã góp phần cho bà thêm nhiều những tri thức quý giá về ca trù.
Từ những nỗ lực bền bỉ ấy, ca trù dần trở lại với đời sống văn hóa Hà Nội và thu hút sự quan tâm của công chúng trong nước cũng như quốc tế. Nhiều buổi biểu diễn của Câu lạc bộ Ca trù Hà Nội trở thành điểm đến quen thuộc của du khách nước ngoài. Không ít người lần đầu nghe ca trù đã xúc động trước vẻ đẹp tinh tế, sâu lắng của loại hình nghệ thuật này.
Trên nền tảng thực tiễn đó, bà Bạch Vân cùng các nhà nghiên cứu tham gia xây dựng hồ sơ khoa học về ca trù. Năm 2009, ca trù chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Đây được xem là cột mốc quan trọng, đánh dấu sự hồi sinh của ca trù sau nhiều thập kỷ bị lãng quên. Trong quá trình ấy, những đóng góp âm thầm nhưng bền bỉ của NSƯT Bạch Vân được giới chuyên môn ghi nhận như một trong những nhân tố quan trọng.
Không dừng lại ở biểu diễn và tổ chức hoạt động, NSƯT Bạch Vân đặc biệt chú trọng công tác truyền dạy. Bà mở lớp đào tạo ca trù cho người trẻ, kiên nhẫn hướng dẫn từ cách lấy hơi, nhả chữ đến việc giữ nhịp phách, những kỹ thuật đòi hỏi sự khổ luyện và tinh tế. Có những học viên được bà hỗ trợ cả chỗ ở, sinh hoạt để yên tâm theo học. Với bà, việc đào tạo lớp kế cận chính là cách bảo tồn bền vững nhất cho di sản.
Bên cạnh đó, NSƯT Bạch Vân còn theo đuổi con đường nghiên cứu bài bản. Bà hoàn thành chương trình thạc sĩ và tiến sĩ với các đề tài liên quan đến ca trù, góp phần đưa loại hình nghệ thuật truyền thống này vào không gian học thuật chính thống. Những công trình nghiên cứu của bà không chỉ giúp hệ thống hóa tri thức về ca trù, mà còn tạo cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh đương đại.
Hơn nửa thế kỷ gắn bó với ca trù, NSƯT Bạch Vân đã đi qua không ít khó khăn, thử thách. Danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú là sự ghi nhận xứng đáng cho những đóng góp của bà, nhưng với NSƯT Bạch Vân, phần thưởng lớn nhất chính là việc ca trù vẫn còn được cất lên, được truyền dạy và tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
