Tiến sĩ, Kiến trúc sư Tô Thị Toàn:
Thủ đô Hà Nội đang ngày một đàng hoàng hơn, to đẹp hơn
(PNTĐ) - Đảng bộ Thành phố Hà Nội qua các nhiệm kỳ luôn quan tâm tới việc xây dựng Thủ đô ngày một khang trang, hiện đại, ngang tầm với nhiều đô thị lớn của khu vực và thế giới nhưng vẫn giữ được bản sắc riêng. Trước thềm Đại hội Đại biểu lần thứ XVIII Đảng bộ thành phố Hà Nội, Tiến sĩ, kiến trúc sư Tô Thị Toàn, Đại biểu Quốc hội khóa X, XI, nguyên Ủy viên Thường trực Ủy ban Khoa học công nghệ môi trường của Quốc hội, nguyên Phó trưởng Ban quản lý phố cổ Hà Nội đã có cuộc trò chuyện với Báo Phụ nữ Thủ đô về những chuyển mình trong diện mạo của Hà Nội trong thời gian qua...
Thưa bà, sinh ra ở Hà Nội, sau đó lại trở thành kiến trúc sư được tham gia kiến thiết Thủ đô, bà đánh giá như thế nào về những dấu ấn phát triển đô thị Hà Nội?
Hà Nội là thành phố cổ kính, có bề dày lịch sử hơn 1.000 năm, trải qua bao thăng trầm lịch sử, Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội. Hà Nội ngày nay là Thủ đô của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Thủ đô Hà Nội là địa danh tiêu biểu cho truyền thống văn hóa - anh hùng - hòa bình - hữu nghị của dân tộc Việt Nam, được Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu “Thủ đô Anh hùng”, được UNESCO vinh danh là “Thành phố vì hòa bình” và công nhận “Thành phố sáng tạo”.
Luật Thủ đô sửa đổi 2024 xác định vị trí, vai trò của Thủ đô Hà Nội là trung tâm hành chính quốc gia, nơi đặt trụ sở của các cơ quan Trung ương của Đảng, Nhà nước, và các tổ chức chính trị xã hội, cơ quan đại diện ngoại giao, tổ chức quốc tế, là Thành phố trực thuộc Trung ương, là đô thị loại đặc biệt, trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, giáo dục, đào tạo, khoa học công nghệ và hội nhập quốc tế của cả nước.
Năm 1954, khi được giải phóng, Hà Nội có diện tích khiêm tốn khoảng 150km2 và dân số là khoảng 436,6 nghìn người. Năm 1961, Quốc hội phê chuẩn Nghị quyết mở rộng Hà Nội với quy mô diện tích 586,13km2 bao gồm 4 khu nội thành là Ba Đình, Hoàn Kiếm, Đống Đa, Hai Bà Trưng và 4 huyện ngoại thành là Gia Lâm, Đông Anh, Thanh Trì, Từ Liêm. Đảng bộ Thành phố xác định nhiệm vụ phát triển sản xuất công nghiệp và nông nghiệp, đẩy mạnh công cuộc phát triển kinh tế của Thủ đô.
Tiến sĩ, Kiến trúc sư Tô Thị Toàn
Tháng 12/1978, Hà Nội tiếp tục được mở rộng với việc sáp nhập một số huyện, thị xã, xã và thị trấn của tỉnh Hà Sơn Bình (cũ) và tỉnh Vĩnh Phú (cũ). Ngoài 4 khu nội thành còn có 12 huyện, thị xã ngoại thành với tổng diện tích hơn 2.100km2, dân số khoảng 3.000.000 người
Năm 2008, Quốc hội thông qua nghị quyết điều chỉnh địa giới hành chính thành phố Hà Nội, gồm: Hợp nhất toàn bộ tỉnh Hà Tây, toàn bộ huyện Mê Linh (tỉnh Vĩnh Phúc) và 4 xã Đông Xuân, Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung thuộc huyện Lương Sơn (tỉnh Hòa Bình) vào thành phố Hà Nội. Với diện tích tăng gấp 3,6 lần so với diện tích ban đầu, Hà Nội trở thành một trong các thành phố có diện tích lớn nhất thế giới.
Cùng với việc mở rộng về quy mô, Hà Nội cũng luôn quan tâm xây dựng đô thị với phương châm dân tộc và hiện đại, nâng cao chất lượng sống cho người dân. Trước năm 1970, Hà Nội đã tập trung xây dựng các khu nhà tập thể để giải quyết nhu cầu ở của cán bộ, viên chức ở Thủ đô với những khu tập thể như Kim Liên, Nguyễn Công Trứ... chủ yếu để ở, thiếu tiện nghi. Sau năm 1970, Hà Nội bắt đầu phát triển các tiểu khu nhà ở như Trung Tự, Bách Khoa, Giảng Võ... với những mẫu nhà có căn hộ khép kín khoảng 20-24m2, đảm bảo tiện nghi tối thiểu... được thiết kế và xây dựng bằng phương pháp lắp ghép tấm lớn. Các khu nhà ở đã đáp ứng được một phần nhu cầu ở của người dân Hà Nội.
Từ thập kỷ 90 đến nay, Hà Nội bắt đầu phát triển các khu đô thị mới, được thiết kế và thi công đồng bộ với hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội phục vụ nhiều đối tượng với nhiều tiêu chuẩn khác nhau như nhà cao cấp, nhà ở cho người nước ngoài, nhà cho người có thu nhập trung bình... Đặc biệt là nhà ở xã hội dành cho người có thu nhập thấp và nhà tình nghĩa dành cho đối tượng chính sách. Cùng với sự phát triển nhà ở, Hà Nội còn cải tạo, mở rộng và xây dựng mới các công trình văn hóa (nhà hát Hồ Gươm, rạp Đại Nam...), trường học (trường Trưng Vương, Chu Văn An, Quang Trung...), bệnh viện (Thanh Nhàn, Bạch Mai...), công viên, cây xanh... Song song với việc phát triển mới, Hà Nội cũng rất quan tâm đến bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị các di sản văn hóa vật thể, phi vật thể như làng nghề, phố nghề truyền thống, khu phố cổ Hà Nội...
Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Đảng bộ Thành phố khóa XVII cũng đã đánh giá một số kết quả mà Thành phố đã đạt được trong xây dựng đô thị như công tác quy hoạch được đẩy nhanh tiến độ, nhiều quy hoạch quan trọng được phê duyệt tạo không gian phát triển mới để huy động nguồn lực. Xây dựng, triển khai Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 và Đồ án Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065... Tỷ lệ diện tích phủ kín các quy hoạch chung, quy hoạch phân khu đạt 100%, đạt mục tiêu đề ra. Chất lượng quy hoạch ngày càng nâng cao đi đôi với kiểm soát chặt chẽ việc điều chỉnh quy hoạch. Hoàn thành các công trình giao thông trọng điểm trong khu vực nội đô, góp phần giảm thiểu ùn tắc giao thông. Thành phố cũng đã quyết liệt triển khai thủ tục đầu tư, khởi công và đẩy nhanh tiến độ xây dựng các tuyến đường vành đai, quốc lộ (đường Vành đai 4 - Vùng Thủ đô; tuyến đường kết nối đường Pháp Vân - Cầu Giẽ và đường Vành đai 3...), các cầu lớn vượt sông Hồng.
Diện mạo đô thị văn minh, sáng, xanh, sạch, đẹp hơn, nhiều khu đô thị, công viên, vườn hoa được xây dựng. Phát triển đô thị, nhà ở thương mại, nhà ở xã hội, nhà ở phục vụ tái định cư, cải tạo xây dựng lại nhà chung cư cũ. Giai đoạn 2021-2024 đã hoàn thành 6,623 triệu m² sàn nhà ở. Triển khai Đề án cải tạo, xây dựng lại chung cư cũ. Đã ban hành nhiều chính sách quan trọng để thúc đẩy công trình xanh và phát triển bền vững Thủ đô... Có thể nói rằng, những năm qua, Hà Nội đã phát triển mạnh mẽ cả về chất và lượng, diện mạo Thành phố thay đổi ngày càng to đẹp hơn, đàng hoàng, hiện đại hơn, đời sống của người dân được nâng cao cả về vật chất, tinh thần.
Trong những bước tiến về diện mạo đô thị của Hà Nội nói trên, bà ấn tượng nhất với kết quả nào?
Sự thay đổi diện mạo cơ bản của Thủ đô là kết quả lãnh đạo của Trung ương và địa phương, sự đồng lòng của người dân Thủ đô. Bản thân tôi ấn tượng với sự phát triển nhà ở, cho thấy sự quan tâm của Nhà nước tới điều kiện sống của người dân Thủ đô. Tôi cũng tâm đắc với việc bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị khu phố cổ Hà Nội bởi lẽ đây là quê ngoại và là nơi tôi được tham gia quản lý nhiều năm.
Khu phố cổ Hà Nội là một quần thể kiến trúc độc đáo, nơi hội tụ của 36 phố phường buôn bán sầm uất, có bề dày hàng nghìn năm lịch sử, đã được công nhận và xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia (Quyết định 14/2004/QĐ-BVTT ngày 5/4/2024 của Bộ Văn hóa). Mỗi một con phố đang lưu giữ những nét đặc trưng rất riêng của đất kinh kỳ về những ký ức lịch sử, con người và đất nước.
Từ những năm cuối thập kỷ 1990, việc bảo tồn, tôn tạo khu phố cổ Hà Nội đã được nhiều tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước tham gia và đề xuất nhiều dự án. Năm 2000, lần đầu tiên Hà Nội cải tạo, bảo tồn 2 công trình nhà ở truyền thống 87 Mã Mây và đình Đồng Lạc 38 Hàng Đào, là dự án kết hợp giữa Việt Nam và Cộng hòa Pháp. Sau này, 2 ngôi nhà đều đã được công nhận là ngôi nhà di sản của Thủ đô Hà Nội và là điểm du lịch hấp dẫn của du khách trong và ngoài nước. Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, lúc đó là Bí thư Thành ủy Hà Nội đã trực tiếp đến thăm 2 ngôi nhà và chỉ đạo về bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa của Thủ đô. Điều này minh chứng Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Thủ đô Hà Nội luôn kế thừa, trân trọng văn hóa dân tộc trong tiến trình phát triển.
Từ những năm 2000 đến nay, có thêm nhiều công trình đình, đền, chùa, hội quán... được bảo tồn, tôn tạo trong khu phố cổ Hà Nội: Đình Kim Ngân, đền Quán Đế, Bạch Mã, chùa Kim Cô, Vĩnh Trù, hội quán Quảng Đông... chỉnh trang các tuyến phố Tạ Hiện, Lãn Ông, Đinh Tiên Hoàng...; tổ chức chợ đêm ở khu phố cổ...
Việc bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị di sản khu phố cổ Hà Nội được dựa trên các văn bản pháp lý của Trung ương và địa phương trong quá trình thực hiện như Quyết định 132 ngày 18/4/1992 của Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng về việc điều chỉnh quy hoạch tổng mặt bằng Thủ đô Hà Nội; Quyết định 3234 ngày 30/8/1993 của UBND Thành phố về quy định quản lý xây dựng và bảo tồn khu phố cổ Hà Nội; Quyết định số 70 ngày 30/3/1995 của Bộ Xây dựng phê duyệt quy hoạch bảo vệ, tôn tạo và phát triển khu phố cổ Hà Nội; Quyết định 6392 ngày 24/10/2013 của UBND Thành phố về ban hành Quy chế quản lý quy hoạch kiến trúc khu phố cổ Hà Nội; Quy hoạch phân khu đô thị H1A1 (khu phố cổ) đã nghiên cứu hoàn chỉnh và nhiều quy định, quyết định khác.
Chỉ còn ít ngày nữa sẽ diễn ra sự kiện chính trị quan trọng - Đại hội Đảng bộ thành phố Hà Nội khóa XVIII. Bước sang nhiệm kỳ 2025-2030, bà có mong muốn gì đối với sự phát triển của Thủ đô Hà Nội trong tương lai?
Qua nghiên cứu Dự thảo Báo cáo chính trị trình ĐH Đảng bộ Thành phố lần thứ XVIII, tôi đồng tình với mục tiêu phát triển của Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, trong đó có nội dung phát triển Thủ đô Hà Nội là Thành phố “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại”; trở thành trung tâm, động lực thúc đẩy phát triển vùng và cả nước; hội nhập quốc tế sâu rộng, có sức cạnh tranh cao với khu vực và thế giới, phấn đấu phát triển ngang tầm thủ đô các nước phát triển trong khu vực, góp phần quan trọng đưa đất nước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam.
Một trong các đột phá của nhiệm kỳ 2025-2030 là: “Nghiên cứu quy hoạch vùng phát triển đô thị, mở rộng không gian phát triển, tạo ra những dư địa phát triển mới nhằm bứt phá trong phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống người dân. Ưu tiên phát triển hạ tầng giao thông kết hợp khai thác không gian ngầm cho dịch vụ thương mại, giao thông tĩnh...”.
Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt cũng đặt ra quan điểm phát triển, khai thác có hiệu quả, hài hòa 5 không gian: Không gian công cộng, không gian trên cao, không gian ngầm, không gian văn hóa - sáng tạo và không gian số. Sông Hồng là trục xanh, trục cảnh quan trung tâm của Thủ đô, là không gian văn hóa di sản, du lịch và dịch vụ, kết nối Vùng Thủ đô và vùng Đồng bằng sông Hồng. Không gian đô thị được phát triển theo mô hình đô thị trung tâm và các thành phố trong Thủ đô, các đô thị vệ tinh, thị trấn sinh thái.
Tôi hiểu rằng, Hà Nội sẽ có nhiều cơ sở để có thể đạt được các mục tiêu phát triển. Đó là việc Quốc hội đã thông qua Luật Thủ đô (sửa đổi). Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 và Đồ án Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065 được xây dựng và triển khai... cùng với các văn bản luật, nghị định, điều lệ... tạo hành lang pháp lý để Hà Nội có bứt phát mạnh mẽ trong giai đoạn tới - kỷ nguyên vươn mình tới thịnh vượng, hùng cường.
Tuy nhiên, trong công cuộc xây dựng và phát triển, Hà Nội vẫn có những việc cần tiếp tục quan tâm như phát triển đồng bộ về kinh tế, khoa học công nghệ, xây dựng, chính sách xã hội, giáo dục, đào tạo, ưu tiên bảo vệ môi trường trước biến đổi khí hậu khắc nghiệt...
Phát triển đô thị cần phù hợp với quy hoạch chung Thủ đô, ưu tiên đầu tư xây dựng các khu đô thị nhà ở độc lập theo hướng hiện đại, đồng bộ với việc xây dựng hạ tầng kỹ thuật đô thị và hạ tầng xã hội, đảm bảo tỷ lệ không gian xanh theo quy hoạch...
Hà Nội cần có những quyết sách cụ thể trong xây dựng mới và bảo tồn, cải tạo các di sản văn hóa vật thể, phi vật thể gắn kết với phát triển kinh tế; kết hợp với các tổ chức nghề nghiệp, chính trị xã hội (MTTQ Việt Nam với các tổ chức thành viên như Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Hội Khoa học kỹ thuật...), phát huy niềm tự hào và trách nhiệm, vai trò của nhân dân cùng tham gia vào sự nghiệp phát triển Thủ đô Hà Nội “văn hiến, văn minh, hiện đại”.
Trân trọng cảm ơn bà!
