Alfred Thayer Mahan và học thuyết “sức mạnh biển” trong lịch sử cận đại
(PNTĐ) - “Ảnh hưởng của sức mạnh trên biển đối với lịch sử, 1660 - 1783” là một trong những tác phẩm kinh điển có ảnh hưởng sâu rộng nhất đến tư duy chiến lược hải quân toàn cầu.
Xuất bản lần đầu năm 1890, cuốn sách đã được tái bản hơn 30 lần tại Hoa Kỳ, khẳng định vị thế bền vững của mình trong lịch sử tư tưởng quân sự. Tác giả của công trình này, Đô đốc Alfred Thayer Mahan, nhà lý luận hải quân kiệt xuất cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, được xem là người đặt nền móng cho khái niệm “sức mạnh biển” (sea power) hiện đại.
Tại Hoa Kỳ, Mahan không chỉ là học giả mà còn là biểu tượng tinh thần, là thần tượng của các sĩ quan hải quân Mỹ. Chân dung ông được treo trong phòng làm việc của các tư lệnh hải quân và lục quân; những bài viết và luận điểm của ông vẫn thường xuyên xuất hiện trên United States Naval Institute Proceedings suốt hơn một thế kỷ qua.
Trong tác phẩm, Mahan tái hiện sinh động sự trỗi dậy và thăng trầm của các đế chế hải quân châu Âu như Hà Lan, Tây Ban Nha, Anh và Pháp, qua những cuộc chiến không chỉ ở châu Âu mà còn lan đến Bắc Mỹ, nơi các cường quốc tranh giành lợi ích thương mại và thuộc địa. Ông chỉ ra rằng đằng sau mọi sức mạnh quân sự trên biển là sức mạnh kinh tế, và thương mại chính là nền tảng tạo nên lý do tồn tại của hải quân. Theo Mahan, một lực lượng hải quân chỉ có ý nghĩa khi nó bảo vệ và mở rộng được các tuyến thương mại quốc gia.
Những tư tưởng này nhanh chóng lan tỏa và định hình chiến lược biển của nhiều cường quốc. Ở Anh, nó được xem là sự khẳng định cho vị thế của “đế chế mặt trời không bao giờ lặn”. Ở Hoa Kỳ, đó là kim chỉ nam cho giấc mơ vươn ra đại dương. Còn tại Đức và Nhật Bản, học thuyết Mahan trở thành nền tảng tư tưởng để xây dựng các lực lượng hải quân hùng mạnh đầu thế kỷ XX. Có thể nói, từ các cuộc đua vũ trang, mở rộng thuộc địa cho tới hai cuộc Thế chiến, dấu ấn của Mahan vẫn hiện hữu như một sợi chỉ đỏ xuyên suốt lịch sử cận hiện đại.
Ảnh hưởng của ông không chỉ dừng ở lĩnh vực quân sự. Tư tưởng về “sức mạnh biển” còn tác động sâu sắc đến chính sách đối ngoại và học thuyết hàng hải của nhiều quốc gia ven biển. Cho đến nay, hiếm có công trình nào về lý thuyết chiến tranh hay chiến lược quốc gia mà không nhắc đến Mahan như một nền tảng tư tưởng không thể thiếu.
