Khám phá con người, lịch sử và văn hóa Việt qua “Khi én đưa thoi”
(PNTĐ) - Ấn phẩm “Khi én đưa thoi: Con người, lịch sử và văn hóa Việt” là một cuộc trở về đầy ý nghĩa trong những ngày đầu năm - khi khoảnh khắc giao mùa vừa mở ra cũng là lúc ta nhìn lại hành trình lâu dài của dân tộc qua những số phận, những biến cố và những di sản còn lưu giữ trong tâm thức Việt.
Được kiến tạo quanh ba trụ cột Con người - Lịch sử - Văn hóa, ấn phẩm quy tụ nhiều công trình nghiên cứu công phu, dẫn dắt độc giả tiếp cận lịch sử Việt Nam không phải như một dòng sự kiện khô cứng, mà như một không gian nhiều chiều, nơi con người, biến cố và di sản liên tục đối thoại với nhau. Từ những nhân vật từng để lại dấu ấn sâu đậm lên vận mệnh quốc gia, đến các vấn đề học thuật gai góc xoay quanh quốc hiệu, phân tranh, hay những cách nhìn mới về các giai đoạn trung đại – cận đại, cho đến những nét văn hóa - tín ngưỡng đã định hình đời sống tinh thần của người Việt…
Ở phần Con người, độc giả gặp lại những gương mặt như Tả quân Lê Văn Duyệt qua bản chế phong của vua Duy Tân - một tư liệu Hán Nôm quý hiếm; những khảo cứu về Phạm Phú Thứ, người trí thức kiệt xuất của thế kỷ XIX; hay những phân tích sâu sắc về nhân vật Trương Tấn Bửu, Nguyễn Huệ, Nguyễn Ánh, Phan Châu Trinh, cùng những hồi ức, tư liệu liên quan đến Dương Văn Minh... Mỗi nhân vật hiện lên không chỉ như một chứng nhân lịch sử mà còn là tấm gương soi chiếu những chọn lựa, dằn vặt và khát vọng của con người Việt trong buổi giao thời nhiều biến động.
Đến phần Lịch sử, tác phẩm mở ra những cuộc đối thoại học thuật giàu tính phản biện. Những câu hỏi tưởng chừng đã quen thuộc được đặt lại với tinh thần tỉnh táo: quốc hiệu “Việt Nam” xuất hiện từ khi nào, cách nhìn mới về “loạn thập nhị sứ quân”, vai trò của các sứ quân trong sự hình thành nhà Đinh, hay những kế hoạch cầu viện ngoại bang của Nguyễn Ánh,... Các nghiên cứu không né tránh tranh luận, mà hướng đến một tinh thần nhìn thẳng vào lịch sử, phân định công-tội minh bạch, như quan điểm từng được nêu rõ: lịch sử phải được tiếp cận với sự công bằng và tỉnh táo.
Bên cạnh đó, Văn hóa - lớp trầm tích mềm nhưng bền bỉ của dân tộc - được trình bày qua nhiều chủ đề cuốn hút: Tết giữa năm và phép làm lịch của người Việt, tập tục Đoan Ngọ, những luận giải cổ sử về lịch kiến Tý - kiến Dần; di sản tranh gương cung đình triều Nguyễn; văn học và truyền đạo qua chữ Nôm thế kỷ XVII; các dòng gốm, nghi lễ, phong tục từng hiện diện trong đời sống dân gian và cung đình. Từng bài viết là một mảnh ghép giúp người đọc hiểu vì sao những tập tục như Tết giết sâu bọ, uống rượu nếp, hái lá thuốc hay treo ngải trước cửa nhà lại gắn bó bền chặt với đời sống Việt; vì sao tranh gương, sắc phong hay những bản văn Nôm cổ lại là chìa khóa quan trọng mở ra thế giới tinh thần của cha ông. Qua đó, người đọc có thể thấy rõ vai trò của văn hóa như một yếu tố duy trì tính liên tục và ổn định của cộng đồng qua nhiều biến động.
Một điểm đặc biệt của “Khi én đưa thoi: Con người, lịch sử và văn hóa Việt” là toàn bộ nội dung đều được tuyển chọn từ các bài viết đăng trên Tạp chí Xưa và Nay trong năm 2025. Điều này giúp cuốn sách giữ trọn tinh thần học thuật nghiêm cẩn, độ tin cậy về tư liệu và sự đa dạng trong cách tiếp cận. Vốn đã là dấu ấn quen thuộc của tạp chí. Việc hệ thống lại các bài nghiên cứu trong một ấn phẩm Tết không chỉ tạo nên một bức tranh tổng quan súc tích về những vấn đề lịch sử – văn hóa trọng yếu, mà còn phản ánh nhịp vận động của giới nghiên cứu trong suốt một năm.
Nhờ sự cân bằng giữa chiều sâu học thuật và lối trình bày dễ tiếp cận, “Khi én đưa thoi” không chỉ phù hợp để đọc trong những ngày đầu xuân mà còn có giá trị như một cuốn sách đồng hành lâu dài. Cuốn sách giúp người đọc nhìn lại hành trình của dân tộc từ quá khứ đến hiện tại, qua ba yếu tố làm nên bản sắc Việt: con người, lịch sử và văn hóa.
Cuốn sách là món quà dành cho độc giả yêu thích tìm hiểu Lịch sử - Văn hóa Việt Nam nói chung và Lịch sử - Văn hóa triều Nguyễn nói riêng.
